C-520/21: wynagrodzenie konsumenta za raty?

Table of Contents

Trzy odrębne kategorie należności

C-520/21 roszczenia konsumenta nie sprowadza do jednego „wynagrodzenia za raty”: wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 czerwca 2023 r. dotyczył rozliczeń po nieważności umowy z Bankiem M. i wymaga rozróżnienia co najmniej trzech kategorii - zwrotu rat, odsetek za opóźnienie oraz ewentualnego odrębnego roszczenia.

Czym jest zwrot rat kredytu CHF?

Zwrot rat kredytu CHF to roszczenie restytucyjne, charakteryzujący się zwrotem spełnionego świadczenia, oparciem w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu oraz koniecznością ustalenia skutków nieważności umowy. Nie jest to zapłata za korzystanie przez bank z pieniędzy konsumenta, lecz rozliczenie tego, co zostało zapłacone bez skutecznej podstawy prawnej.

W prawie polskim punktem wyjścia są art. 405 i art. 410 § 1 oraz § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli świadczenie było nienależne, co może nastąpić po stwierdzeniu nieważności umowy frankowej, osoba, która je otrzymała, powinna je zwrócić. Konkretna konstrukcja rozliczenia zależy jednak od żądania stron, ustaleń sądu i okoliczności sprawy.

W praktyce redakcyjnej najwięcej nieporozumień powstaje wtedy, gdy jedną nazwą opisuje się kilka różnych kwot. Trzeba je oddzielić:

Zwrot rat - obejmuje kwoty faktycznie zapłacone przez konsumenta, jeżeli sąd przyjmie, że doszło do świadczenia nienależnego w rozumieniu art. 410 KC.
Zwrot kapitału - dotyczy kwoty przekazanej kredytobiorcy przez bank i stanowi odrębne świadczenie rozliczane po upadku umowy.
Odsetki ustawowe za opóźnienie - mogą wynikać z opóźnienia w spełnieniu wymagalnego świadczenia, a nie z samego faktu wpłacania rat.
Dodatkowa rekompensata - wymaga samodzielnej podstawy prawnej, wskazania szkody albo innej przesłanki oraz udowodnienia wysokości.
Waloryzacja - jest odrębną instytucją prawną, której nie należy utożsamiać ani ze zwrotem rat, ani z odsetkami.

Przykład 1: konsument wpłacił łącznie 180 000 zł rat i opłat. Żądanie zwrotu tej sumy, po odpowiednim rozliczeniu wzajemnych świadczeń, nie oznacza jeszcze żądania dodatkowego wynagrodzenia. Przykład 2: żądanie odsetek od 180 000 zł za określony okres także nie jest automatycznie żądaniem wynagrodzenia.

„Obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia wynika z konstrukcji bezpodstawnego wzbogacenia, a nie z nazwania każdej należności wynagrodzeniem.” - Kodeks cywilny, art. 405 i art. 410, tekst jednolity obowiązujący

Czy odsetki ustawowe są dodatkową rekompensatą?

Nie. Odsetki ustawowe za opóźnienie to świadczenie uboczne związane z opóźnieniem dłużnika w zapłacie wymagalnej należności, zgodnie z art. 481 KC. Ich funkcja różni się od zwrotu rat i od hipotetycznej zapłaty za korzystanie z cudzych środków.

Art. 481 § 1 KC wiąże odsetki z opóźnieniem, nawet gdy wierzyciel nie wykaże szkody. Najpierw trzeba jednak ustalić, czy roszczenie stało się wymagalne i kiedy bank otrzymał skuteczne wezwanie do zapłaty. W sprawach frankowych data ta nie wynika automatycznie z daty każdej historycznej raty.

Jak odróżnić hipotetyczne wynagrodzenie od restytucji?

Pierwszym krokiem jest nazwanie żądania: zwrot świadczenia nienależnego dotyczy tego, co zostało zapłacone, natomiast wynagrodzenie za korzystanie z pieniędzy zakłada dodatkową wartość ponad zwrot. To rozróżnienie ma znaczenie dla podstawy prawnej, dowodów i oceny sądu.

Przykład 3: jeżeli konsument domaga się 200 000 zł wpłaconych rat, opisuje roszczenie restytucyjne. Jeżeli poza tą kwotą żąda dalszych 35 000 zł jako ekonomicznej korzyści banku, zgłasza roszczenie innego rodzaju. Sam wyrok C-520/21 nie oblicza tej drugiej kwoty.

zwrot rat po nieważności umowy, świadczenie nienależne oraz wynagrodzenie za korzystanie z kapitału to pojęcia powiązane, ale niezamienne.

Odpowiedź TSUE dotycząca konsumenta

Sprawa C-520/21 dotyczyła pytania, czy po uznaniu umowy kredytu za nieważną Dyrektywa 93/13/EWG pozwala bankowi albo konsumentowi dochodzić świadczeń wykraczających poza zwrot przekazanych kwot i ewentualne odsetki za opóźnienie. TSUE rozstrzygał zgodność takich roszczeń z prawem Unii, a nie zasądzał pieniędzy Arkadiuszowi Szcześniakowi.

Jakich roszczeń konsumenta dotyczyło pytanie w sprawie C-520/21?

Pytanie dotyczyło roszczeń konsumenta wykraczających poza zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych na podstawie nieważnej umowy. Nie chodziło zatem wyłącznie o raty, lecz o możliwość dochodzenia dodatkowych należności, jeśli prawo krajowe je dopuszcza.

TSUE wskazał, że Dyrektywa 93/13/EWG nie stoi co do zasady na przeszkodzie temu, aby konsument dochodził od banku roszczeń wykraczających poza zwrot zapłaconych rat oraz odsetki za opóźnienie. Jednocześnie Trybunał pozostawił sądowi krajowemu ocenę podstawy tych roszczeń i ich zgodności z celami dyrektywy oraz zasadą proporcjonalności.

Zakres odpowiedzi można czytać w pięciu krokach:

Umowa zawiera nieuczciwy warunek - ocena abuzywności należy do sądu krajowego z uwzględnieniem art. 385¹ KC i Dyrektywy 93/13/EWG.
Umowa nie może dalej obowiązywać - skutki usunięcia klauzuli albo nieważności zależą od konstrukcji umowy i prawa krajowego.
Strony rozliczają świadczenia - zwrot świadczeń następuje według właściwych przepisów krajowych, w Polsce przede wszystkim art. 405 i 410 KC.
Konsument może formułować dalsze żądanie - ale jego dopuszczalność wymaga odrębnej oceny, a nie prostego odwołania do sygnatury C-520/21.
Sąd bada proporcjonalność - roszczenie nie może podważać celów ochronnych Dyrektywy 93/13/EWG ani prowadzić do nieuzasadnionej korzyści.

Czy TSUE ustanowił samodzielną podstawę wypłaty wynagrodzenia konsumentowi?

Nie. TSUE nie stworzył w sprawie C-520/21 samodzielnej podstawy do wypłaty określonego wynagrodzenia konsumentowi ani nie podał stawki, okresu rozliczeniowego czy wzoru obliczeń. Prawo krajowe pozostaje konieczne do ustalenia, czy dane dodatkowe żądanie istnieje.

To zdanie ma znaczenie praktyczne: „prawo Unii nie stoi na przeszkodzie” nie oznacza „sąd musi zasądzić”. Trybunał rozdzielił rolę prawa unijnego i polskiego. Pierwsze wyznacza granice ochrony przed nieuczciwymi warunkami, drugie dostarcza konkretnych instytucji roszczeniowych.

„Prawo Unii nie wyklucza co do zasady dodatkowych roszczeń konsumenta, gdy przewiduje je prawo krajowe i gdy pozostają zgodne z celami dyrektywy oraz zasadą proporcjonalności.” - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, sens odpowiedzi w sprawie C-520/21, 15 czerwca 2023 r.

Jakie znaczenie mają cele Dyrektywy 93/13/EWG i zasada proporcjonalności?

Dyrektywa 93/13/EWG ma chronić konsumenta przed skutkami nieuczciwych warunków, ale zasada proporcjonalności wymaga, aby środek ochrony odpowiadał jego celowi. Sąd krajowy ocenia więc nie tylko interes konsumenta, lecz także konstrukcję prawną dochodzonej należności.

W sprawie C-520/21 Trybunał wyraźnie odróżnił pozycję banku od pozycji konsumenta. Bank, który stosował nieuczciwy warunek, nie może z tego faktu wyprowadzać korzyści niweczącej odstraszający skutek Dyrektywy 93/13/EWG. Nie oznacza to jednak automatycznego przyznania konsumentowi każdej możliwej kwoty dodatkowej.

Dlaczego C-520/21 nie określa należnej kwoty

C-520/21 nie zawiera ani wzoru, ani procentowej stawki, ani okresu, za który konsumentowi miałoby przysługiwać dodatkowe świadczenie. Wyrok z 15 czerwca 2023 r. odpowiadał na pytanie o granice prawa Unii, podczas gdy wysokość konkretnego roszczenia ocenia sąd krajowy na podstawie Kodeksu cywilnego i materiału dowodowego.

Ile konsument może otrzymać na podstawie C-520/21?

Nie da się podać jednej kwoty, ponieważ C-520/21 nie ustala żadnej kwoty ani taryfy dla konsumenta. Wartość zwrotu rat, ewentualnych odsetek lub innego roszczenia zależy od świadczeń stron, treści żądania, dat wymagalności oraz dowodów w konkretnej sprawie.

Medialny skrót „wynagrodzenie dla frankowicza” zaciera tę różnicę. W przypadkach omawianych w praktyce prawnej trzeba najpierw rozdzielić wpłaty kapitałowo-odsetkowe, prowizje, składki ubezpieczeniowe, opłaty oraz skutki wzajemnych rozliczeń. Dopiero później można analizować odsetki i inne żądania.

Na ocenę kwoty wpływają między innymi:

Data i wysokość każdej wpłaty - historia spłat pozwala ustalić sumę świadczeń konsumenta, ale sama nie przesądza o wszystkich konsekwencjach rozliczenia.
Kwota wypłaconego kapitału - bankowe zaświadczenie i umowa wskazują dane potrzebne do zestawienia wzajemnych świadczeń.
Treść wezwania do zapłaty - może być istotna dla wymagalności oraz odsetek ustawowych za opóźnienie.
Podstawa dodatkowego żądania - sąd nie może zastąpić jej samą sygnaturą C-520/21.
Materiał dowodowy - dokumenty, wyliczenia i twierdzenia procesowe muszą odpowiadać konkretnemu żądaniu.

Kto ocenia podstawę i wysokość roszczenia?

Sąd krajowy ocenia podstawę prawną, wysokość, wymagalność oraz dowody odnoszące się do dodatkowego roszczenia. TSUE interpretuje prawo Unii, ale nie przeprowadza rozliczenia indywidualnej umowy kredytu ani nie ustala stanu faktycznego konkretnego postępowania.

Przykład 4: dwa kredyty indeksowane do CHF mogą mieć podobną klauzulę kursową, lecz różne daty wypłaty, harmonogramy spłat i wezwania do banku. To wystarcza, aby rozliczenia oraz ewentualny okres odsetkowy wymagały osobnej analizy.

Czego C-520/21 nie przyznaje automatycznie?

C-520/21 nie przyznaje automatycznie każdemu kredytobiorcy wynagrodzenia za wpłacone raty, waloryzacji, konkretnej stopy procentowej ani odsetek od dnia każdej wpłaty. Brak sprzeczności z prawem Unii nie zastępuje przesłanek prawa polskiego.

Jedno zdanie nadaje się tu do bezpośredniego cytowania: wyrok TSUE C-520/21 dopuszcza ocenę dodatkowych roszczeń konsumenta, lecz nie jest samodzielnym kalkulatorem ani tytułem do zapłaty.

Odsetki oraz późniejsze orzecznictwo

Odsetki ustawowe za opóźnienie są odrębną kategorią od wynagrodzenia za wpłacone raty, ponieważ art. 481 Kodeksu cywilnego łączy je z opóźnieniem w spełnieniu wymagalnego świadczenia. Późniejsze sprawy TSUE, w tym C-28/22 i C-756/22, trzeba odczytywać według własnych sentencji, a nie jako jedną regułę dla wszystkich rozliczeń.

Od kiedy mogą być naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie?

Odsetki mogą być naliczane od chwili opóźnienia po wymagalności świadczenia, a jej data zależy od treści roszczenia, wezwania do zapłaty i ustaleń sprawy. Art. 455 KC stanowi ogólną regułę spełnienia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu, natomiast art. 481 KC określa skutek opóźnienia.

Nie należy wskazywać jednej daty dla wszystkich kredytów frankowych. Przykład 5: wezwanie wysłane 10 marca może określać termin spełnienia świadczenia na 14 dni, ale ocena skuteczności wezwania oraz samego roszczenia należy do sądu. Przykład 6: żądanie rozszerzone w toku postępowania może wymagać osobnej oceny daty wymagalności.

Czy odsetki za opóźnienie są wynagrodzeniem za wpłacone raty?

Nie. Odsetki za opóźnienie są ustawową konsekwencją zwłoki dłużnika w zapłacie wymagalnego świadczenia, podczas gdy wynagrodzenie za korzystanie z pieniędzy oznaczałoby inną konstrukcję roszczenia. Różnica wpływa na przesłanki, termin i sposób argumentacji.

Stawka odsetek ustawowych za opóźnienie może się zmieniać wraz ze stopą referencyjną NBP, dlatego przed publikacją wyliczenia trzeba sprawdzić aktualne obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości oraz tekst Kodeksu cywilnego. Dane stawkowe wymagają aktualizacji przed użyciem w konkretnej kalkulacji.

Rozdzielenie orzeczeń porządkuje analizę:

Sprawa C-520/21 - dotyczyła między innymi granic dodatkowych roszczeń banku i konsumenta po nieważności umowy.
Sprawa C-28/22 - odnosi się do skutków ochrony konsumenta i kwestii przedawnienia w kontekście umów zawierających nieuczciwe warunki.
Sprawa C-756/22 - postanowienie TSUE z 11 grudnia 2023 r. dotyczyło granic roszczeń banku po nieważności umowy.
Sąd Najwyższy - orzecznictwo SN należy sprawdzać w aktualnej bazie orzeczeń, ponieważ znaczenie mają konkretne zagadnienia i daty rozstrzygnięć.
SAOS - baza orzeczeń sądów powszechnych pozwala sprawdzić argumentację, ale pojedynczy wyrok nie tworzy automatycznej reguły dla każdej sprawy.

Jakie znaczenie ma postanowienie TSUE C-756/22?

Postanowienie C-756/22 z 11 grudnia 2023 r. wzmacnia rozróżnienie między roszczeniami banku a ochroną konsumenta: bank nie może dochodzić świadczeń wykraczających poza zwrot kapitału oraz ewentualne odsetki za opóźnienie. Nie stanowi ono jednak automatycznego zasądzenia dodatkowego świadczenia na rzecz konsumenta.

Właśnie dlatego nie należy budować prostej analogii: skoro bank nie może żądać wynagrodzenia, konsument zawsze je otrzyma. Pozycja stron wobec Dyrektywy 93/13/EWG jest różna, a konsument nadal musi wykazać przesłanki własnego żądania według prawa krajowego.

Jak sąd krajowy ocenia dodatkowe roszczenie konsumenta?

Sąd krajowy ocenia dodatkowe roszczenie konsumenta w co najmniej czterech płaszczyznach: podstawy prawnej, wysokości, wymagalności i dowodów. C-520/21 wskazuje, że taka ocena musi uwzględniać Dyrektywę 93/13/EWG i proporcjonalność, ale nie zwalnia powoda z precyzyjnego opisania tego, czego dochodzi.

Co musi wykazać konsument dochodzący roszczenia innego niż zwrot rat?

Konsument musi wskazać podstawę prawną i faktyczną dodatkowego żądania, jego wysokość oraz dowody uzasadniające tę wysokość. Samo powołanie sprawy C-520/21 nie wykazuje ani istnienia roszczenia, ani jego wymagalności.

Przykład 7: pozew może zawierać zwrot 150 000 zł jako świadczenie nienależne i osobno odsetki ustawowe za opóźnienie. Jeżeli pojawia się trzecie żądanie, powinno zostać opisane własną podstawą i wyliczeniem, a nie schowane pod ogólnym słowem „wynagrodzenie”.

Jakie dokumenty pomagają ustalić rozliczenie?

Pierwszym krokiem jest zgromadzenie umowy, aneksów, historii spłat oraz korespondencji z bankiem, ponieważ dokumenty te pozwalają określić kwoty i daty istotne dla rozliczenia. Ich znaczenie dowodowe zależy od konkretnego żądania i stanowiska drugiej strony.

Umowa kredytu i regulamin - pokazują mechanizm indeksacji albo denominacji oraz treść klauzul dotyczących tabel kursowych.
Aneksy - mogą zmieniać sposób spłaty, walutę rat lub inne elementy stosunku prawnego.
Zaświadczenie banku - zwykle zawiera zestawienie wypłaty kapitału, rat, prowizji i salda, które wymaga kontroli z innymi dokumentami.
Historia rachunku - pozwala porównać rzeczywiście wykonane wpłaty z danymi banku.
Wezwanie do zapłaty i potwierdzenie doręczenia - mogą mieć znaczenie dla wymagalności oraz odsetek ustawowych za opóźnienie.

Czy zasada proporcjonalności może ograniczyć roszczenie?

Tak. Zasada proporcjonalności może mieć znaczenie przy ocenie, czy dodatkowe roszczenie jest zgodne z celami ochrony konsumenta wynikającymi z Dyrektywy 93/13/EWG. Ocena nie przebiega według automatycznej tabeli, lecz zależy od konstrukcji żądania i prawa krajowego.

Przykład 8: samo wskazanie ekonomicznej korzyści banku nie przesądza, że konsument otrzyma równowartość tej korzyści. Sąd bada, czy istnieje przepis lub konstrukcja prawna pozwalająca na takie żądanie, czy wyliczenie jest udowodnione i czy wynik pozostaje proporcjonalny.

Ostrożne znaczenie dla konsumenta

C-520/21 ma znaczenie, ponieważ zamyka drogę do dodatkowych roszczeń banku opartych na korzystaniu z kapitału i nie wyklucza co do zasady własnych roszczeń konsumenta. Nie pozwala jednak wyprowadzić wniosku, że każdy frankowicz otrzyma wynagrodzenie za raty; wynik zależy od okoliczności sprawy, prawa polskiego i dowodów.

Czy wartość roszczenia wynika z samego wyroku TSUE?

Nie. Wartość roszczenia nie wynika z samego wyroku TSUE, ponieważ C-520/21 nie podaje kwoty, stawki ani metody obliczenia. Wyrok wyznacza ramy zgodności z prawem Unii, a konkretne rozliczenie wymaga analizy umowy i świadczeń stron.

Dlaczego indywidualna analiza pozostaje konieczna?

Indywidualna analiza pozostaje konieczna, bo kredyty CHF różnią się datą zawarcia, mechanizmem przeliczeń, wypłaconą kwotą, historią spłat, aneksami oraz treścią żądania. Nawet podobne klauzule abuzywne nie gwarantują identycznego rozstrzygnięcia.

Bezpieczny sposób czytania C-520/21 obejmuje następujące zasady:

Nie utożsamiaj zwrotu rat z wynagrodzeniem - zwrot świadczenia nienależnego i dodatkowa rekompensata mają inne podstawy oraz inne przesłanki.
Nie utożsamiaj odsetek z zapłatą za korzystanie z pieniędzy - odsetki dotyczą opóźnienia w spełnieniu wymagalnego świadczenia.
Sprawdź aktualność orzecznictwa - zagadnienia C-520/21, C-756/22 i stanowiska Sądu Najwyższego wymagają weryfikacji w oficjalnych bazach.
Oddziel wykładnię TSUE od rozliczenia sprawy - Trybunał interpretuje prawo Unii, a sąd krajowy stosuje przepisy do konkretnych dowodów.
Nie traktuj artykułu jako prognozy wyniku - ostateczna ocena zawsze zależy od okoliczności sprawy.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej radcy prawnego lub adwokata.

Najczęściej zadawane pytania

Czy TSUE przyznał konsumentom wynagrodzenie za wpłacone raty?

Nie w znaczeniu automatycznego i samodzielnego roszczenia o określonej wysokości. TSUE w sprawie C-520/21 uznał, że prawo Unii co do zasady nie wyklucza dodatkowych roszczeń konsumenta, jeśli dopuszcza je prawo krajowe i są zgodne z celami Dyrektywy 93/13/EWG oraz proporcjonalnością.

Czy zwrot rat jest dodatkowym wynagrodzeniem?

Nie. Zwrot rat po odpadnięciu podstawy umownej dotyczy świadczeń nienależnych i ma przede wszystkim odtworzyć stan majątkowy sprzed rozliczenia. Dodatkowe wynagrodzenie wymagałoby odrębnej podstawy prawnej i uzasadnienia jego wysokości.

Czy odsetki za opóźnienie są wynagrodzeniem za raty?

Nie. Odsetki ustawowe za opóźnienie wynikają z opóźnienia w spełnieniu wymagalnego świadczenia, zgodnie z art. 481 KC. Ich początek i wysokość ustala się według prawa krajowego oraz faktów konkretnej sprawy.

Czy C-520/21 wskazuje sposób obliczenia roszczenia konsumenta?

Nie. Wyrok nie podaje wzoru, stawki procentowej ani okresu służącego obliczeniu ewentualnej dodatkowej należności. Kwestie podstawy, wysokości i dowodów należą do sądu krajowego.

Czy dopuszczalność roszczenia oznacza, że zostanie ono zasądzone?

Nie. Brak sprzeczności z prawem Unii nie zastępuje przesłanek wynikających z polskiego prawa cywilnego. Powód powinien prawidłowo sformułować żądanie, wskazać jego podstawę i wykazać wysokość.

Czy postanowienie C-756/22 daje konsumentowi automatycznie dodatkową zapłatę?

Nie. C-756/22 dotyczy granic roszczeń banku po nieważności umowy i należy je odróżniać od oceny własnych żądań konsumenta. Z jego treści nie wynika automatyczna kwota należna każdemu kredytobiorcy.

Źródła i literatura

Poniższe źródła mają charakter pierwotny lub urzędowy. Przy ocenie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa trzeba sprawdzić ich bieżące brzmienie oraz pełną treść rozstrzygnięcia.

Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

Przepisy prawa polskiego

Przeczytaj również

r. pr. Piotr Nowicki

Radca prawny specjalizujacy sie w prawie konsumenckim i sporach z bankami. Wyjasnia pojecia i mechanizmy kredytow frankowych jezykiem zrozumialym dla kredytobiorcy, z odwolaniem do orzecznictwa TSUE i Sadu Najwyzszego.