Art. 267 TFUE - kiedy sąd może, a kiedy powinien zwrócić się z pytaniem do TSUE?

Art. 267 TFUE i funkcja pytania prejudycjalnego

Art. 267 TFUE to przepis Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, charakteryzujący się dialogiem między sądem krajowym a Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wykładnią prawa UE i podziałem ról w sprawie. Ma trzy akapity i ma znaczenie także w sporach konsumenckich dotyczących dyrektywy 93/13/EWG oraz kredytów CHF (źródło: TFUE, art. 267, wersja skonsolidowana z 2012 r.).

Czym jest pytanie prejudycjalne?

Pytanie prejudycjalne to pytanie sądu krajowego do TSUE o wykładnię prawa Unii albo o ważność aktu unijnego, gdy odpowiedź jest potrzebna do wydania wyroku w toczącej się sprawie.

Nie jest to odwołanie od wyroku ani osobna sprawa wszczynana przez kredytobiorcę przeciw bankowi. Sąd krajowy przedstawia problem prawny, opisuje istotne okoliczności faktyczne oraz własne wątpliwości. TSUE odpowiada następnie w granicach prawa UE, a sąd krajowy wydaje wyrok w sporze głównym.

W sprawach frankowych pytanie może dotyczyć na przykład rozumienia ochrony konsumenta wynikającej z dyrektywy 93/13/EWG, skutków usunięcia nieuczciwego warunku umowy albo zakresu obowiązku informacyjnego przedsiębiorcy. Nie dotyczy natomiast prostego pytania: „czy bank ma przegrać tę sprawę?”.

• Artykuł 267 TFUE - ustanawia mechanizm współpracy między sądem państwa członkowskiego a TSUE.
• Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej - dokonuje wykładni prawa UE, a nie ustala zeznań świadków czy treści rozmów przy podpisywaniu umowy.
• Sąd krajowy - ocenia dowody, ustala fakty i stosuje otrzymaną wykładnię do konkretnej umowy kredytu CHF.
• Dyrektywa 93/13/EWG - stanowi unijny punkt odniesienia dla oceny nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
• Sąd Najwyższy - może stosować wykładnię TSUE w sprawach krajowych, lecz nie zastępuje TSUE w interpretacji prawa Unii.

Najkrócej: TSUE wyjaśnia normę unijną, a sąd krajowy rozstrzyga spór stron. Taki podział wynika wprost z funkcji art. 267 TFUE (źródło: EUR-Lex, art. 267 TFUE).

Jakie kwestie TSUE może rozstrzygnąć na podstawie art. 267 TFUE?

TSUE może wyjaśnić znaczenie traktatów oraz ważność i wykładnię aktów instytucji, organów lub jednostek organizacyjnych Unii Europejskiej.

W praktyce sąd nie pyta Trybunału o wykładnię samego polskiego Kodeksu cywilnego. Może jednak zapytać, jak dyrektywa 93/13/EWG wpływa na stosowanie art. 3851 KC wobec konsumenta. Ten drugi przepis należy do prawa krajowego, ale jego zastosowanie może wymagać uwzględnienia standardu unijnej ochrony konsumenckiej.

1. Wykładnia traktatów - obejmuje znaczenie przepisów prawa pierwotnego Unii Europejskiej, w tym art. 267 TFUE.
2. Wykładnia dyrektyw - może dotyczyć dyrektywy 93/13/EWG i jej wymogów wobec warunków umów konsumenckich.
3. Ważność aktów unijnych - pozwala zbadać, czy akt prawa wtórnego jest zgodny z prawem Unii wyższego rzędu.
4. Zakres ochrony konsumenta - może wymagać doprecyzowania przy sporach o klauzule abuzywne, indeksację lub denominację.
5. Skutki nieuczciwego warunku - mogą być przedmiotem wykładni unijnej, lecz ich zastosowanie do umowy ocenia sąd krajowy.

Dyrektywa 93/13 ma w sporach CHF znaczenie dlatego, że wyznacza minimalny standard kontroli warunków, które nie były indywidualnie uzgodnione z konsumentem. Samo jej przywołanie nie przesądza jednak ani abuzywności postanowienia, ani nieważności całej umowy.

„Artykuł 267 TFUE powierza Trybunałowi wykładnię prawa Unii, natomiast sąd krajowy stosuje tę wykładnię do rozpoznawanej sprawy.” - parafraza normy z Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, art. 267, 2012

Kiedy sąd krajowy może skierować pytanie?

Sąd krajowy może skierować pytanie prejudycjalne, gdy odpowiedź dotycząca prawa UE jest niezbędna do wydania jego wyroku. Ocena tej niezbędności należy zasadniczo do sądu prowadzącego sprawę, który zna akta, stanowiska stron i znaczenie spornego zagadnienia dla rozstrzygnięcia (źródło: art. 267 TFUE).

Jak ocenić, czy odpowiedź TSUE jest potrzebna?

Pierwszym krokiem jest ustalenie, czy bez wykładni prawa UE sąd nie może prawidłowo rozstrzygnąć istotnego punktu sporu.

Pytanie powinno mieć rzeczywisty związek z wynikiem postępowania. Jeżeli odpowiedź nie wpłynie na podstawę wyroku, TSUE może uznać pytanie za niedopuszczalne albo sąd krajowy nie powinien go kierować. Nie służy ono uzyskaniu abstrakcyjnej opinii prawnej ani sprawdzeniu każdej argumentacji przedstawionej przez stronę.

• Istotność dla wyroku - pytanie powinno dotyczyć normy UE, od której zależy rozstrzygnięcie konkretnego zarzutu.
• Wystarczający opis faktów - postanowienie sądu powinno wyjaśniać model umowy, status konsumenta i znaczenie spornego warunku.
• Związek z prawem Unii - pytanie nie może ograniczać się wyłącznie do prawa polskiego bez unijnego elementu interpretacyjnego.
• Precyzyjne brzmienie - sąd powinien oddzielić pytanie o wykładnię normy od oczekiwania, że TSUE osądzi bank lub konsumenta.
• Potrzeba procesowa - sąd może rozważyć zawieszenie postępowania do czasu odpowiedzi, jeżeli bez niej nie chce przesądzać kwestii unijnej.

Przykład 1: spór o sposób przedstawienia ryzyka kursowego może rodzić zagadnienie związane z wymogiem przejrzystości z dyrektywy 93/13/EWG. Przykład 2: pytanie, czy w konkretnej umowie kurs z tabeli banku był arbitralny, wymaga najpierw ustaleń faktycznych przez sąd krajowy, a nie odpowiedzi TSUE na temat treści tej jednej tabeli.

Czy strona może zmusić sąd do zadania pytania prejudycjalnego?

Nie, strona może zaproponować pytanie i uzasadnić jego znaczenie, ale nie może wiążąco nakazać sądowi skierowania wniosku do TSUE.

Konsument, bank albo ich pełnomocnicy mogą wskazać przepis unijny, wyrok TSUE i wariant pytania. Decyzję zachowuje jednak sąd krajowy. Musi on samodzielnie ocenić, czy odpowiedź jest potrzebna i jak sformułować pytanie, ponieważ to sąd prowadzi dialog prejudycjalny.

1. Strona identyfikuje normę prawa UE - przykładowo art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG.
2. Strona wyjaśnia wpływ normy na sprawę - wskazuje, która część rozumowania sądu zależy od wykładni unijnej.
3. Strona proponuje pytanie - nie zastępuje ono jednak własnej analizy sądu krajowego.
4. Sąd bada konieczność pytania - uwzględnia stan sprawy, orzecznictwo TSUE i znaczenie zagadnienia dla wyroku.
5. Sąd wydaje decyzję procesową - może zadać pytanie, odmówić albo rozstrzygnąć sprawę na podstawie istniejącej wykładni.

TSUE w sprawie Consorzio Italian Management wskazał, że propozycje pytań zgłaszane przez strony nie odbierają sądowi ostatniej instancji jego samodzielności w określeniu zagadnień wymagających wykładni (źródło: TSUE, C-561/19, 6 października 2021 r.).

Kiedy sąd ostatniej instancji powinien skierować pytanie do TSUE?

Sąd, którego orzeczenie nie podlega zaskarżeniu według prawa krajowego, powinien zwrócić się do TSUE, gdy odpowiedź dotycząca prawa Unii jest niezbędna do rozstrzygnięcia. Trzeci akapit art. 267 TFUE przewiduje ten obowiązek, ale orzecznictwo CILFIT opisuje jego ograniczone wyjątki (źródło: art. 267 TFUE; TSUE, 283/81).

Co oznacza sąd ostatniej instancji?

Sąd ostatniej instancji to sąd, którego orzeczenie w danej sprawie nie podlega zaskarżeniu według prawa krajowego, a nie zawsze sąd o najwyższej nazwie w hierarchii.

Ocena zależy od konkretnej drogi procesowej. W pewnych sprawach takim sądem może być Sąd Najwyższy, ale kluczowe jest to, czy od danego rozstrzygnięcia dostępny jest środek zaskarżenia. Nie należy mechanicznie utożsamiać pojęcia z każdą sprawą rozpoznawaną przez konkretny szczebel sądownictwa.

• Trzeci akapit art. 267 TFUE - wprowadza obowiązek zwrócenia się do TSUE w razie spełnienia przesłanek.
• Brak środka zaskarżenia - ocenia się według prawa krajowego i sytuacji procesowej w konkretnej sprawie.
• Znaczenie odpowiedzi - obowiązek nie powstaje dla pytania, które nie ma wpływu na wyrok.
• Sąd Najwyższy - często występuje jako sąd ostatniej instancji, lecz sama nazwa organu nie jest jedynym kryterium.
• Prawo Unii Europejskiej - wymaga jednolitej wykładni, dlatego obowiązek ma zapobiegać rozbieżnościom między państwami członkowskimi.

Obowiązek pytania nie oznacza automatycznie obowiązku kierowania każdego zaproponowanego przez stronę zagadnienia. Dotyczy tylko kwestii prawa UE potrzebnej do wydania wyroku.

Na czym polega wyjątek acte clair?

Acte clair oznacza sytuację, w której właściwa wykładnia prawa UE jest tak oczywista, że nie pozostawia miejsca na racjonalne wątpliwości.

Nie wystarcza prywatne przekonanie składu orzekającego ani podobieństwo do krajowego przepisu. W sprawie CILFIT Trybunał nakazał uwzględniać szczególny charakter prawa Unii, jego terminologię oraz fakt, że akty unijne są sporządzane w wielu językach urzędowych.

• Jasność przepisu - musi dotyczyć wykładni unijnej, a nie jedynie wygodnej dla jednej strony interpretacji.
• Brak racjonalnych wątpliwości - sąd powinien ocenić możliwe odczytania normy w kontekście całego prawa UE.
• Wielojęzyczność - rozbieżności językowe mogą mieć znaczenie przy interpretacji aktu Unii.
• Kontekst systemowy - przepis należy odczytywać z uwzględnieniem celu i struktury regulacji UE.
• Ostrożność sądu - acte clair nie może stać się nazwą dla rezygnacji z analizy problemu.

„Sąd ostatniej instancji może odstąpić od pytania tylko w granicach wyznaczonych przez znaczenie sprawy, utrwaloną wykładnię lub brak racjonalnych wątpliwości.” - parafraza zasad z TSUE, CILFIT, 283/81, 1982

Na czym polega wyjątek acte éclairé?

Acte éclairé oznacza, że dane zagadnienie prawa UE zostało już wyjaśnione w orzecznictwie TSUE, nawet jeśli wcześniejsza sprawa nie była identyczna pod względem faktów.

Ten wyjątek nie wymaga kopiowania poprzedniego stanu faktycznego. Sąd powinien jednak sprawdzić, czy wcześniejszy wyrok rzeczywiście odpowiada na to samo pytanie prawne. Przykład 3: wcześniejsze orzeczenia dotyczące przejrzystości warunków umów konsumenckich mogą być pomocne, ale nie zwalniają z analizy zakresu konkretnego zagadnienia.

Element	Acte clair	Acte éclairé
Podstawa odstąpienia od pytania	Wykładnia prawa UE nie budzi racjonalnych wątpliwości.	TSUE wcześniej wyjaśnił istotne zagadnienie prawne.
Główna ostrożność	Sąd uwzględnia języki, kontekst i specyfikę prawa UE.	Sąd sprawdza, czy wcześniejsze orzeczenie jest rzeczywiście relewantne.
Przykład w sporze CHF	Przepis dyrektywy ma jednoznaczne znaczenie w świetle utrwalonej praktyki.	Istnieje wyrok TSUE wyjaśniający podobną kwestię ochrony konsumenta.

Jak sąd powinien uzasadnić odmowę skierowania pytania?

Sąd ostatniej instancji powinien w uzasadnieniu wykazać, dlaczego pytanie nie jest potrzebne albo dlaczego zachodzi wyjątek CILFIT.

W wyroku C-561/19 Wielka Izba TSUE podkreśliła, że sąd musi być w stanie wykazać podstawę odstąpienia od obowiązku. Nie oznacza to konieczności tworzenia obszernego wywodu o każdym argumencie strony, lecz uzasadnienie powinno pozwalać zrozumieć tok rozumowania.

1. Brak znaczenia pytania - sąd wyjaśnia, dlaczego odpowiedź nie wpływa na wynik sprawy.
2. Wcześniejsza wykładnia TSUE - sąd wskazuje orzeczenie i jego związek z rozpoznawanym zagadnieniem.
3. Acte clair - sąd uzasadnia brak racjonalnych wątpliwości według standardu CILFIT.
4. Granice sporu - sąd oddziela pytanie o prawo UE od zarzutów dotyczących wyłącznie prawa krajowego.
5. Kontrola rozumowania - uzasadnienie pozwala stronom ocenić, czy sąd odniósł się do istotnego problemu unijnego.

Czy TSUE rozstrzyga indywidualny spór z bankiem?

Nie, TSUE nie ocenia bezpośrednio ważności indywidualnej umowy kredytu CHF, nie oblicza salda i nie zasądza zwrotu świadczeń od banku. Odpowiada na pytanie o wykładnię prawa UE, zaś sąd krajowy bada umowę, dowody i skutki prawne w konkretnej sprawie (źródło: art. 267 TFUE).

Jak wygląda podział zadań między TSUE a sądem krajowym?

TSUE wyjaśnia normę unijną, natomiast sąd krajowy ustala fakty i stosuje prawo do relacji konsumenta z bankiem.

Przykład 4: Trybunał może wypowiedzieć się o skutkach nieuczciwego warunku wobec konsumenta. Sąd krajowy nadal musi ustalić, czy dane postanowienie było indywidualnie uzgodnione, jak brzmi umowa oraz jakie skutki powoduje eliminacja warunku według prawa krajowego i unijnego.

• TSUE - interpretuje dyrektywę 93/13/EWG oraz inne właściwe normy unijne.
• Sąd krajowy - analizuje umowę, regulamin, załączniki, historię spłat i twierdzenia stron.
• Bank - przedstawia własne argumenty dotyczące umowy i skutków prawnych sporu.
• Konsument - może powołać się na klauzule abuzywne oraz ochronę wynikającą z prawa UE.
• Wyrok krajowy - przesądza indywidualnie o żądaniach stron, w granicach sprawy i ustalonego stanu faktycznego.

Czy wyrok TSUE C-260/18 przesądza każdą sprawę CHF?

Nie, wyrok TSUE C-260/18 nie przesądza automatycznie wyniku każdej sprawy kredytowej, ponieważ sąd krajowy ocenia konkretną umowę i okoliczności jej zawarcia.

Orzecznictwo TSUE może dostarczyć wiążącej wykładni prawa UE w zakresie objętym pytaniem, ale podobieństwo produktów bankowych nie oznacza pełnej tożsamości dokumentów, roszczeń, terminów ani dowodów. Przykład 5: różnica w treści klauzuli przeliczeniowej lub w sposobie przedstawienia informacji może mieć znaczenie dla oceny sądu.

1. Porównaj treść umowy - nazwa produktu nie wystarcza do ustalenia identyczności warunków.
2. Ustal status stron - dyrektywa 93/13/EWG chroni konsumenta działającego poza działalnością gospodarczą lub zawodową.
3. Sprawdź zakres wyroku TSUE - znaczenie ma pytanie prejudycjalne i odpowiedź, a nie tylko nagłówek medialny.
4. Oceń skutki według prawa krajowego - robi to sąd krajowy przy uwzględnieniu wykładni unijnej.
5. Unikaj obietnic wyniku - odpowiedź zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Jak odpowiedź TSUE wpływa na sprawę kredytu CHF?

Odpowiedź TSUE wpływa na sprawę kredytu CHF przez wiążącą wykładnię prawa UE, którą sąd krajowy powinien uwzględnić przy dalszym rozpoznaniu. Postępowanie może zostać zawieszone na czas oczekiwania na wyrok, ale odpowiedź prejudycjalna nie gwarantuje konsumentowi określonego rozstrzygnięcia (źródło: art. 267 TFUE).

Co dzieje się po wydaniu orzeczenia TSUE?

Po wydaniu orzeczenia TSUE sąd krajowy podejmuje dalsze postępowanie i stosuje wykładnię do ustalonych faktów oraz żądań stron.

Przykład 6: jeśli odpowiedź dotyczy wymogu przejrzystości, sąd wraca do dokumentów kredytowych i ustala, czy bank przekazał konsumentowi informacje wymagane w świetle prawa UE. Przykład 7: jeżeli pytanie dotyczy skutków nieuczciwego warunku, sąd bada, jakie konsekwencje wynikają z jego eliminacji w tej sprawie.

• Zawieszenie postępowania - może nastąpić, gdy sąd oczekuje na odpowiedź potrzebną do wydania wyroku.
• Wyrok TSUE - dostarcza wykładni prawa UE w zakresie objętym pytaniem prejudycjalnym.
• Dalsze postępowanie krajowe - obejmuje zastosowanie wykładni do dowodów i roszczeń stron.
• Orzecznictwo TSUE w sprawach CHF - może być punktem odniesienia także w innych postępowaniach, zależnie od podobieństwa zagadnienia prawnego.
• Indywidualna ocena - pozostaje konieczna nawet przy umowach o zbliżonym mechanizmie indeksacji lub denominacji.

Czy odpowiedź TSUE gwarantuje wygraną frankowicza?

Nie, odpowiedź TSUE nie gwarantuje wygranej frankowicza, ponieważ końcowy wynik zależy od treści umowy, ustaleń faktycznych, żądań stron i oceny sądu krajowego.

Dotyczy to również spraw, w których konsument powołuje się na spread, mechanizm indeksacji, denominację, LIBOR, SARON, WIBOR albo nieważność umowy. Te pojęcia mogą mieć znaczenie dla argumentacji, lecz sam wyrok prejudycjalny nie zastępuje badania konkretnej relacji umownej.

1. Treść klauzuli - sąd analizuje dokładne brzmienie postanowienia, a nie wyłącznie nazwę kredytu.
2. Okoliczności zawarcia umowy - mogą obejmować przekazane dokumenty i zakres informacji o ryzyku.
3. Rodzaj roszczenia - wpływa na zakres badania, podobnie jak podniesione zarzuty banku.
4. Stan prawny i orzeczniczy - sąd uwzględnia prawo krajowe oraz aktualną wykładnię prawa Unii.
5. Materiał dowodowy - przesądza o tym, które fakty sąd uzna za wykazane.

Rzetelne odczytanie orzecznictwa TSUE w sprawach CHF wymaga odróżnienia wykładni prawa od prognozy wyniku. To rozróżnienie chroni przed zbyt daleko idącymi deklaracjami.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest pytanie prejudycjalne?

Pytanie prejudycjalne to pytanie sądu krajowego do TSUE o wykładnię prawa Unii albo ważność aktu unijnego. TSUE nie zastępuje sądu krajowego w ustalaniu faktów ani w wydaniu końcowego wyroku. Mechanizm wynika z art. 267 TFUE.

Czy każdy sąd może zwrócić się do TSUE?

Tak, sąd państwa członkowskiego może skierować pytanie, jeżeli odpowiedź dotycząca prawa UE jest potrzebna do rozstrzygnięcia sprawy. Sąd sam ocenia potrzebę pytania oraz jego treść. Wątpliwość musi mieć związek z konkretnym postępowaniem.

Kiedy sąd ma obowiązek zadać pytanie prejudycjalne?

Co do zasady obowiązek dotyczy sądu, którego orzeczenie nie podlega zaskarżeniu według prawa krajowego. Pytanie musi być niezbędne dla wydania wyroku. Wyjątki wynikają między innymi z wyroku CILFIT i wymagają ostrożnej oceny.

Czym różni się acte clair od acte éclairé?

Acte clair dotyczy wykładni prawa UE, która nie pozostawia racjonalnych wątpliwości. Acte éclairé oznacza, że TSUE wyjaśnił już dane zagadnienie w swoim wcześniejszym orzecznictwie. Oba wyjątki nie zwalniają sądu z uzasadnienia własnego stanowiska.

Czy strona może zmusić sąd do zadania pytania?

Nie, strona może złożyć wniosek i zaproponować pytanie, ale decyzja należy do sądu. Sąd powinien ocenić znaczenie zagadnienia dla wyroku oraz istniejące orzecznictwo. Sam wniosek strony nie tworzy automatycznego obowiązku skierowania sprawy do TSUE.

Czy TSUE ocenia ważność konkretnej umowy CHF?

Nie, TSUE nie rozstrzyga bezpośrednio ważności indywidualnej umowy kredytowej. Wyjaśnia prawo Unii, a sąd krajowy ocenia dokumenty, okoliczności zawarcia umowy i skutki prawne. Wynik zależy od okoliczności sprawy.

Czy brak pytania prejudycjalnego zawsze oznacza wadliwość wyroku?

Nie, brak pytania nie przesądza sam w sobie o wadliwości wyroku. Sąd może uznać, że prawo UE nie ma znaczenia dla sprawy, kwestia została już wyjaśniona albo wykładnia nie budzi racjonalnych wątpliwości. Ocena wymaga analizy uzasadnienia i sytuacji procesowej.

Źródła i literatura

1. Unia Europejska, Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, art. 267, wersja skonsolidowana, 2012.
2. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok w sprawie 283/81 CILFIT, ECLI:EU:C:1982:335, 6 października 1982 r.
3. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok w sprawie C-561/19 Consorzio Italian Management, ECLI:EU:C:2021:799, 6 października 2021 r.
4. Rada Wspólnot Europejskich, dyrektywa 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, 5 kwietnia 1993 r.
5. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok w sprawie C-260/18, dotyczący pytań prejudycjalnych w sporze konsumenckim.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej radcy prawnego lub adwokata. W sprawie kredytu CHF ocena skutków pytania prejudycjalnego oraz orzecznictwa TSUE zależy od okoliczności konkretnej sprawy.