Czy podpisanie aneksu oznacza świadomą zgodę na niedozwoloną klauzulę? Standard ochrony z dyrektywy 93/13

Czy podpisanie aneksu oznacza zgodę na niedozwoloną klauzulę?

Podpisanie aneksu do umowy kredytu frankowego nie oznacza automatycznie świadomej zgody na niedozwoloną klauzulę. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 9 lipca 2020 r., C-452/18 Ibercaja Banco, wskazał, że rezygnacja z ochrony wymaga wolnej i świadomej zgody konsumenta, a jej ocena zależy od treści dokumentów oraz okoliczności konkretnej sprawy.

Sam podpis potwierdza co do zasady złożenie oświadczenia zawartego w dokumencie. Nie odpowiada jednak samodzielnie na pytanie, czy kredytobiorca wiedział, że konkretne postanowienie może go nie wiązać, ani czy rozumiał prawne i ekonomiczne skutki jego potwierdzenia. To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie przy aneksach dotyczących kredytów indeksowanych lub denominowanych do CHF.

Czy każdy aneks wywołuje takie same skutki?

Nie, ponieważ aneks antyspreadowy, ugoda, zmiana waluty spłaty i dokument zawierający zrzeczenie się roszczeń mogą mieć zupełnie inną treść oraz cel.

W praktyce redakcyjnej najczęściej spotykamy kilka rodzajów późniejszych porozumień banku z kredytobiorcą:

• Aneks umożliwiający spłatę bezpośrednio w CHF - zmienia techniczny sposób zapłaty rat, lecz nie musi odnosić się do wcześniejszych przeliczeń bankowych.
• Aneks antyspreadowy - może ograniczyć pobieranie spreadu walutowego w przyszłości, ale nie rozstrzyga sam o ocenie pierwotnego wzorca umownego.
• Aneks zmieniający kurs lub mechanizm przeliczenia - wymaga analizy nowej formuły oraz tego, czy strony rzeczywiście ją indywidualnie uzgodniły.
• Ugoda z oświadczeniem o zrzeczeniu się roszczeń - wymaga szczególnej ostrożności, ponieważ znaczenie ma zakres informacji przekazanej konsumentowi przed podpisaniem.
• Oświadczenie o akceptacji ryzyka walutowego - opisuje zwykle ryzyko kursu CHF, ale nie musi dowodzić wiedzy o abuzywności konkretnej klauzuli.

Jedno zdanie można ująć jasno: podpis pod aneksem nie tworzy automatycznego domniemania, że konsument świadomie zrezygnował z ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13/EWG.

Od czego zależy ocena aneksu?

Ocena zależy przede wszystkim od treści aneksu, pierwotnej umowy, regulaminu, informacji banku i realnej możliwości negocjowania warunków.

Sąd nie powinien ograniczać się do nazwy dokumentu. Istotne może być na przykład to, czy bank wyjaśnił, że postanowienie dotyczące tabel kursowych może nie wiązać konsumenta, czy tylko zaproponował wygodniejszy model spłaty. Znaczenie ma także data zawarcia porozumienia i jego relacja do ustawy antyspreadowej i spłaty kredytu we frankach.

Czym jest niedozwolone postanowienie umowne w kredycie frankowym?

Niedozwolone postanowienie umowne to nieuzgodniony indywidualnie warunek umowy konsumenckiej, który kształtuje prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami oraz rażąco narusza jego interesy. Art. 385(1) KC przewiduje, że takie postanowienie nie wiąże konsumenta, przy zachowaniu umowy w pozostałym zakresie, jeżeli jest to możliwe.

Jakie przesłanki wynikają z art. 385(1) KC?

Art. 385(1) KC wymaga zbadania co najmniej trzech elementów: braku indywidualnego uzgodnienia, sprzeczności z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia interesów konsumenta.

Przy kredycie CHF kontrola może dotyczyć między innymi zasad przeliczania kwoty kredytu lub rat według tabeli kursowej banku. Nie chodzi o automatyczne zakwestionowanie każdego kredytu walutowego, lecz o ocenę konkretnego mechanizmu i konkretnego wzorca.

• Postanowienie powinno pochodzić ze wzorca bankowego, gdyż indywidualnie wynegocjowany warunek co do zasady nie podlega tej samej kontroli.
• Ocena obejmuje równowagę kontraktową, a nie tylko formalną poprawność języka użytego w umowie.
• Przedmiot główny umowy oraz cena mogą być oceniane w ograniczonym zakresie, gdy warunek sformułowano niejednoznacznie.
• Ciężar wykazania indywidualnego uzgodnienia spoczywa na podmiocie, który się na to powołuje, zgodnie z art. 385(1) § 4 KC.
• Oceny dokonuje się według chwili zawarcia umowy, z uwzględnieniem jej treści i okoliczności zawarcia.

„Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.” - Kodeks cywilny, art. 385(1) § 1, tekst ustawy

Co oznacza brak związania konsumenta?

Brak związania oznacza, że niedozwolona klauzula nie wywołuje wobec konsumenta skutków przewidzianych przez ten warunek, lecz dalszy los całej umowy wymaga odrębnej oceny.

To nie jest synonim automatycznej nieważności umowy kredytu frankowego. W jednych sprawach po eliminacji warunku umowa może nadal obowiązywać, w innych dalsze jej utrzymanie może być niemożliwe. Ostateczna kwalifikacja zależy od konstrukcji umowy, przepisów krajowych i stanowiska należycie poinformowanego konsumenta.

Co faktycznie zmienia aneks do umowy kredytu CHF?

Aneks do umowy kredytu frankowego to późniejsze porozumienie banku i kredytobiorcy zmieniające określone warunki istniejącej umowy, charakteryzujące się konkretnym zakresem zmian, datą wejścia w życie i własnymi oświadczeniami stron. Może dotyczyć waluty spłaty, kursu, harmonogramu albo rozliczeń, ale jego znaczenie trzeba odczytywać łącznie z umową podstawową.

Czy spłata bezpośrednio w CHF usuwa problem spreadu?

Nie zawsze, ponieważ spłata bezpośrednio w CHF może ograniczyć użycie tabeli kursowej banku na przyszłość, ale nie odpowiada samodzielnie na pytanie o wcześniejsze przeliczenia.

Potocznie nazywana ustawa antyspreadowa, czyli ustawa z 29 lipca 2011 r. zmieniająca Prawo bankowe i niektóre inne ustawy, wprowadziła rozwiązania dotyczące zasad ustalania kursów oraz spłaty zobowiązań w walucie. Nie wynika z niej jednak automatyczne „naprawienie” wszystkich wcześniej stosowanych klauzul przeliczeniowych.

• Spłata rat bezpośrednio w CHF może wyeliminować przyszły spread sprzedaży waluty stosowany przez bank.
• Wcześniejsze wypłaty i spłaty przeliczone według tabeli banku pozostają odrębnym elementem historii umowy.
• Aneks może wskazywać datę, od której kredytobiorca sam kupuje CHF na potrzeby raty.
• Zmiana waluty spłaty nie musi zmieniać sposobu ustalenia salda kredytu wyrażonego w CHF.
• Treść oświadczenia o akceptacji zmian może mieć inne znaczenie niż sama dyspozycja technicznej spłaty.

Przykład: kredytobiorca podpisał w 2012 r. aneks pozwalający kupować CHF w kantorze i wpłacać walutę na rachunek. Taki fakt może mieć znaczenie dla rat płaconych po aneksie, lecz sam w sobie nie przesądza, czy pierwotne klauzule kursowe były abuzywne.

Czym różni się zmiana wykonywania umowy od potwierdzenia klauzuli?

Zmiana wykonywania umowy określa zwykle sposób przyszłej spłaty, a potwierdzenie klauzuli odnosi się do dalszego obowiązywania konkretnego warunku i ewentualnej rezygnacji z ochrony.

Rodzaj postanowienia	Typowy cel	Co wymaga zbadania?
Spłata bezpośrednio w CHF	Zmiana sposobu zapłaty rat	Data obowiązywania, zakres zmian i relacja do wcześniejszych rozliczeń
Nowy kurs przeliczeniowy	Zmiana mechanizmu kursowego	Przejrzystość formuły, negocjacje i skutki ekonomiczne
Akceptacja ryzyka walutowego	Potwierdzenie świadomości wahań CHF	Czy informacja obejmowała również niewiążący charakter warunku
Zrzeczenie się roszczeń	Zamknięcie sporów między stronami	Zakres zrzeczenia, dobrowolność oraz poziom poinformowania konsumenta

Różnica jest praktyczna: techniczna zmiana spłaty nie jest automatycznie świadomym sanowaniem klauzuli abuzywnej.

Jak dyrektywa 93/13 chroni konsumenta przed nieuczciwymi warunkami?

Dyrektywa 93/13/EWG chroni konsumenta przed nieuczciwymi warunkami w umowach zawieranych z przedsiębiorcą, a jej art. 6 ust. 1 wymaga, aby takie warunki nie wiązały konsumenta na zasadach prawa krajowego. Art. 7 ust. 1 zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia skutecznych środków przeciw dalszemu stosowaniu takich warunków.

Co oznacza wolna i świadoma zgoda konsumenta?

Wolna i świadoma zgoda to zgoda wyrażona dobrowolnie po uzyskaniu informacji, że określony warunek może nie wiązać konsumenta oraz jakie będą skutki rezygnacji z tej ochrony.

Nie wystarczy więc ustalić, że konsument przeczytał aneks albo podpisał standardowy formularz. Trzeba odróżnić wiedzę o ryzyku wzrostu kursu CHF od wiedzy o tym, że mechanizm bankowego przeliczenia mógł podlegać kontroli abuzywności.

• Konsument powinien znać konkretny warunek, którego dotyczy późniejsze porozumienie.
• Informacja powinna wyjaśniać niewiążący charakter potencjalnie nieuczciwego warunku.
• Wyjaśnienie powinno obejmować prawne następstwa rezygnacji z ochrony konsumenckiej.
• Znaczenie mogą mieć także ekonomiczne konsekwencje zawarcia aneksu lub ugody.
• Zgoda powinna wynikać z rzeczywistego wyboru, a nie wyłącznie z formalnego podpisu na gotowym wzorcu.

„Konsument może zrezygnować z powoływania się na nieuczciwy charakter warunku umownego, o ile jego zgoda jest wolna i świadoma.” - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok C-452/18 Ibercaja Banco, 2020, parafraza tezy wyroku

Czy ogólne oświadczenie o ryzyku walutowym wystarcza?

Nie, samo oświadczenie o ryzyku walutowym nie musi wystarczać, ponieważ opis wahań kursu CHF nie jest automatycznie informacją o niewiążącym charakterze konkretnej klauzuli.

Przykład: dokument może zawierać zdanie, że rata wzrośnie przy osłabieniu złotego. Nie wynika z tego jeszcze, że konsument otrzymał informację o możliwej wadliwości mechanizmu ustalania kursu przez bank ani o konsekwencjach potwierdzenia tego mechanizmu.

Jakie informacje bank powinien przekazać przed podpisaniem?

Bank powinien przekazać informacje pozwalające konsumentowi zrozumieć przedmiot zmiany, jej skutki oraz znaczenie składanych oświadczeń w odniesieniu do konkretnej umowy.

Dyrektywa 93/13/EWG nie zastępuje analizy dowodów prostą checklistą. W sprawie konkretnego aneksu znaczenie mogą mieć formularze, korespondencja, rozmowy poprzedzające podpisanie i możliwość zadania pytań.

Co wynika z wyroku TSUE w sprawie C-452/18 Ibercaja Banco?

Wyrok TSUE z 9 lipca 2020 r. w sprawie C-452/18 Ibercaja Banco dotyczył późniejszego porozumienia między bankiem a konsumentem i wyjaśniał, kiedy konsument może skutecznie zrezygnować z ochrony przed nieuczciwym warunkiem. Trybunał połączył tę możliwość z wymogiem wolnej i świadomej zgody, a nie z samym faktem podpisania dokumentu.

Czy późniejsze porozumienie może podlegać kontroli?

Tak, późniejszy warunek aneksu lub ugody może podlegać kontroli, jeżeli nie został indywidualnie wynegocjowany i spełnia przesłanki nieuczciwości.

Nie można zakładać, że każdy dokument zawarty po uruchomieniu kredytu automatycznie usuwa konsumencki charakter relacji. Tak samo nie można mechanicznie przenosić faktów ze sprawy hiszpańskiej na polską umowę CHF. C-452/18 wyznacza standard interpretacyjny, nie wydaje wyroku w każdej sprawie frankowej.

• Wyrok dotyczy późniejszej umowy zmieniającej relację konsumenta z bankiem.
• TSUE analizował rezygnację z ochrony odnoszącą się do potencjalnie nieuczciwego warunku.
• Formalne wyrażenie zgody nie zastępuje ustalenia, czy konsument był należycie poinformowany.
• Weryfikacja obejmuje konkretny warunek oraz skutki prawne jego potwierdzenia.
• Oceny dokonuje sąd krajowy na podstawie faktów i materiału dowodowego sprawy.

Dlaczego C-452/18 ma znaczenie dla aneksów frankowych?

Wyrok C-452/18 ma znaczenie, ponieważ pozwala odróżnić podpisanie aneksu od świadomej rezygnacji z ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13.

W kredytach CHF późniejsze aneksy często dotyczyły spłaty bezpośrednio w walucie albo zmiany zasad rozliczeń. Jeżeli dokument zawiera dalej idące postanowienia, na przykład potwierdzenie prawidłowości wcześniejszych rozliczeń, trzeba badać jego precyzyjne brzmienie i przekazane informacje.

Jak wyrok TSUE C-260/18 wpływa na ocenę zgody frankowicza?

Wyrok TSUE z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 Dziubak dotyczył polskiej umowy kredytu indeksowanego do CHF i skutków eliminacji nieuczciwych warunków. Trybunał podkreślił znaczenie ochrony konsumenta oraz jego wolnej i należycie poinformowanej woli przy ocenie dalszego obowiązywania umowy.

Czy C-260/18 rozstrzyga los każdego kredytu frankowego?

Nie, C-260/18 nie rozstrzyga automatycznie losu każdego kredytu frankowego, ponieważ każda umowa ma własne postanowienia, historię wykonywania i materiał dowodowy.

Sprawa Dziubak pozostaje ważna dla rozumienia skutków usunięcia warunku abuzywnego. Nie uprawnia jednak do obiecywania nieważności umowy, „odfrankowienia” ani zwrotu określonej kwoty bez analizy konkretnej relacji prawnej.

• Wyrok odnosi się do skutków usunięcia nieuczciwych warunków w polskiej umowie indeksowanej do CHF.
• Stanowisko konsumenta ma znaczenie, gdy zostało wyrażone świadomie i po otrzymaniu należytej informacji.
• Sąd krajowy musi uwzględnić ochronny cel dyrektywy 93/13/EWG.
• Nieuczciwego warunku nie można dowolnie zastępować rozwiązaniem sprzecznym z celem ochrony konsumenta.
• Ocena dalszego obowiązywania umowy zależy od prawa krajowego i konkretnego stanu sprawy.

Jak C-260/18 łączy się z późniejszym aneksem?

C-260/18 pomaga ocenić znaczenie woli konsumenta, lecz późniejszy aneks wymaga dodatkowo zbadania standardu świadomej rezygnacji wyjaśnionego w C-452/18.

Oba orzeczenia prowadzą do podobnej ostrożności: nie można utożsamiać podpisu, dalszej spłaty kredytu ani samej świadomości ryzyka kursowego z pełną wiedzą o skutkach prawnych konkretnej klauzuli. Zobacz także wyrok TSUE C-260/18 w sprawie Dziubak.

Jak sąd ocenia treść aneksu i okoliczności jego podpisania?

Sąd ocenia aneks przez analizę jego dokładnej treści, dokumentów poprzedzających podpisanie, informacji przekazanych przez bank oraz możliwości indywidualnego negocjowania postanowień. Dyrektywa 93/13/EWG wymaga skutecznej ochrony konsumenta, dlatego pojedyncze oświadczenie nie powinno być automatycznie odrywane od całego procesu zawierania porozumienia.

Jakie dokumenty mają znaczenie?

Największe znaczenie mają dokumenty pozwalające odtworzyć treść pierwotnej umowy oraz przebieg zawierania aneksu.

1. Umowa kredytowa pozwala ustalić pierwotny mechanizm indeksacji lub denominacji do CHF.
2. Regulamin i tabele kursowe mogą wyjaśniać, jak bank ustalał kurs kupna i sprzedaży waluty.
3. Każdy aneks pokazuje zakres późniejszej zmiany oraz ewentualne oświadczenia kredytobiorcy.
4. Historia spłat pozwala oddzielić okres stosowania tabel banku od okresu spłaty bezpośrednio w CHF.
5. Korespondencja banku i formularze informacyjne mogą wskazywać, jakie informacje udostępniono przed podpisaniem.
6. Dowody negocjacji mogą mieć znaczenie dla ustalenia indywidualnego uzgodnienia danego warunku.

Z praktyki spraw frankowych wynika, że nawet krótki zapis typu „kredytobiorca akceptuje zasady rozliczeń” może wymagać odczytania razem z resztą dokumentacji. Kontekst decyduje.

Czy spłacanie rat bezpośrednio we frankach oznacza rezygnację z zarzutu abuzywności?

Nie, spłacanie rat bezpośrednio w CHF nie musi oznaczać świadomej rezygnacji z zarzutu abuzywności, ponieważ jest przede wszystkim sposobem wykonywania zobowiązania.

Przykład: kredytobiorca po 2011 r. kupował CHF w kantorze, aby obniżyć koszt spreadu. Taka decyzja może świadczyć o dążeniu do tańszej spłaty, nie zaś o tym, że znał niewiążący charakter wcześniejszej klauzuli i dobrowolnie zrezygnował z ochrony.

Czy świadomość ryzyka kursowego jest tym samym co świadomość abuzywności?

Nie, świadomość ryzyka kursowego dotyczy zmian wartości CHF, a świadomość abuzywności dotyczy prawnego znaczenia konkretnego postanowienia umowy.

To dwa różne poziomy informacji. Konsument mógł wiedzieć, że rata wzrośnie przy zmianie kursu, a zarazem nie wiedzieć, że bankowa tabela kursowa lub mechanizm przeliczenia może podlegać kontroli na podstawie art. 385(1) KC.

Jakie znaczenie ma aneks dla sytuacji konkretnego frankowicza?

Aneks jest istotnym elementem stanu faktycznego, ale samodzielnie nie pozwala przewidzieć wyniku sprawy dotyczącej kredytu CHF. Znaczenie dokumentu zależy od jego treści, umowy podstawowej, informacji banku i rzeczywistej świadomości konsumenta, zgodnie ze standardem ochrony rozwijanym przez TSUE oraz stosowanym przez sądy krajowe.

Jakie dokumenty należy zachować?

Należy zachować pełny zestaw dokumentów, ponieważ pojedynczy aneks bez umowy, regulaminu i historii spłat może prowadzić do niepełnej oceny.

• Egzemplarz umowy kredytu wraz z załącznikami pokazuje pierwotne postanowienia dotyczące CHF i kursów banku.
• Regulamin kredytowania może zawierać definicje tabel kursowych oraz zasady przeliczeń.
• Wszystkie aneksy pozwalają ustalić kolejność i zakres zmian wprowadzonych przez strony.
• Harmonogramy oraz historia spłat dokumentują faktyczne wykonywanie zobowiązania.
• Korespondencja banku może potwierdzać informacje udzielone przed podpisaniem aneksu.
• Materiały reklamowe i formularze ryzyka mogą mieć znaczenie dla rekonstrukcji procesu informacyjnego.

Czy można wyciągnąć wniosek na podstawie samego aneksu?

Nie, na podstawie samego aneksu nie można rzetelnie przesądzić skutków prawnych, ponieważ ocena zawsze zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Przed formułowaniem wniosków trzeba sprawdzić aktualne teksty dyrektywy 93/13/EWG, art. 385(1)-385(3) KC oraz bieżące orzecznictwo TSUE, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz Rzecznik Finansowy mogą być pomocnymi źródłami materiałów konsumenckich, ale nie zastępują analizy konkretnej dokumentacji.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej radcy prawnego lub adwokata.

Najczęściej zadawane pytania

Czy podpisanie aneksu zamyka drogę do powołania się na klauzulę abuzywną?

Nie wynika to automatycznie z samego podpisu. Należy zbadać treść aneksu, zakres informacji przekazanych konsumentowi oraz to, czy świadomie i dobrowolnie zaakceptował dalsze obowiązywanie konkretnego warunku, znając skutki prawne takiej decyzji. Ocena zależy od okoliczności sprawy.

Czy aneks antyspreadowy naprawia wadliwą klauzulę przeliczeniową?

Nie musi. Aneks antyspreadowy może zmienić sposób wykonywania umowy na przyszłość przez umożliwienie spłaty bezpośrednio w CHF, ale nie przesądza sam o usunięciu skutków wcześniejszego stosowania klauzuli. Trzeba odrębnie ocenić umowę, aneks i historię rozliczeń.

Co oznacza świadoma zgoda konsumenta według TSUE?

Świadoma zgoda oznacza wiedzę o niewiążącym charakterze potencjalnie nieuczciwego warunku oraz o prawnych i ekonomicznych następstwach rezygnacji z ochrony. Nie powinna opierać się wyłącznie na formalnym podpisie. Taką perspektywę przedstawiono w wyroku C-452/18 Ibercaja Banco.

Czy oświadczenie o akceptacji ryzyka walutowego wystarcza?

Nie musi wystarczać. Świadomość zmienności kursu CHF nie jest tym samym co wiedza o abuzywnym charakterze konkretnego postanowienia oraz skutkach jego potwierdzenia. Znaczenie oświadczenia zależy od całej treści dokumentacji i przebiegu rozmów z bankiem.

Czy spłacanie rat bezpośrednio we frankach oznacza zgodę na umowę?

Nie, samo spłacanie rat bezpośrednio w CHF nie musi oznaczać rezygnacji z ochrony konsumenckiej. Jest to przede wszystkim sposób wykonywania umowy, często wybierany w celu ograniczenia kosztu spreadu. Sąd ocenia ten fakt razem z treścią aneksu i informacjami udzielonymi konsumentowi.

Kiedy ocenia się abuzywność postanowienia?

Co do zasady ocena nieuczciwego charakteru postanowienia odnosi się do chwili zawarcia umowy, jej treści oraz okoliczności zawarcia. Późniejszy aneks może mieć znaczenie dla dalszego stosunku prawnego, ale nie zmienia automatycznie pierwotnej oceny. Wynika to z konstrukcji kontroli przewidzianej w art. 385(1) KC.

Czy każdy aneks do kredytu CHF wywołuje takie same skutki?

Nie. Aneks techniczny, aneks antyspreadowy, ugoda oraz dokument z wyraźnym potwierdzeniem warunku mogą prowadzić do różnych zagadnień prawnych. Każdy z nich wymaga odrębnej analizy, a wynik zawsze zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Źródła i literatura

Gdzie sprawdzić podstawę prawną?

Podstawę prawną należy sprawdzać w aktualnych oficjalnych tekstach aktów prawnych oraz w bazie orzecznictwa TSUE.

1. Dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r., w szczególności art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1.
2. Kodeks cywilny, art. 385(1)-385(3).
3. TSUE, wyrok z 9 lipca 2020 r., C-452/18 Ibercaja Banco, ECLI:EU:C:2020:536.
4. TSUE, wyrok z 3 października 2019 r., C-260/18 Dziubak, ECLI:EU:C:2019:819.
5. Ustawa z 29 lipca 2011 r. zmieniająca ustawę - Prawo bankowe oraz niektóre inne ustawy, Dz.U. z 2011 r. Nr 165, poz. 984.

Jak często aktualizować materiał?

Aktualność art. 385(1)-385(3) KC i zakres ustawy antyspreadowej należy sprawdzić przed publikacją, a orzecznictwo TSUE oraz Sądu Najwyższego warto weryfikować co najmniej raz na kwartał. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej radcy prawnego lub adwokata.

Przeczytaj również

• Czy każda klauzula odsyłająca do tabeli kursowej banku jest abuzywna? Kryteria kontroli z art. 385¹ KC
• Czy konsument może sprzeciwić się utrzymaniu umowy po usunięciu klauzul abuzywnych? Wnioski z C-260/18
• Czy milczenie konsumenta może uzdrowić klauzulę abuzywną? Wnioski z uchwały III CZP 6/21 i dyrektywy 93/13