TSUE C-28/22 a zarzut zatrzymania banku

Table of Contents

Czy wyrok TSUE C-28/22 całkowicie zakazał bankom zarzutu zatrzymania?

TSUE C-28/22, wyrok z 14 grudnia 2023 r. w sprawie Getin Noble Bank, nie ustanowił abstrakcyjnego zakazu każdego zarzutu zatrzymania banku. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej ocenił skutki konkretnej wykładni prawa krajowego przez pryzmat Dyrektywy 93/13/EWG, zwłaszcza gdy konsument tracił odsetki za opóźnienie.

To rozróżnienie ma znaczenie. W sporach o nieważną umowę CHF nazwa podniesionego przez bank zarzutu nie przesądza jeszcze ani o jego dopuszczalności, ani o skutku dla rozliczeń. Trzeba zbadać treść oświadczenia banku, daty wezwań do zapłaty, rodzaj wzajemnych roszczeń oraz aktualne orzecznictwo krajowe i unijne.

Sprawa C-28/22 dotyczyła ochrony konsumenta wynikającej z Dyrektywy 93/13/EWG, a nie uchylenia art. 496 KC lub art. 497 KC.
Getin Noble Bank był stroną postępowania głównego, natomiast pytania prejudycjalne skierował Sąd Okręgowy w Warszawie.
TSUE analizował między innymi skutek zarzutu dla odsetek za opóźnienie, a nie wyłącznie techniczną nazwę instytucji procesowej.
Uchwała Sądu Najwyższego III CZP 31/23 z 19 czerwca 2024 r. jest odrębnym, krajowym źródłem oceny prawa zatrzymania.

Najkrótsza, ale poprawna odpowiedź brzmi: C-28/22 sprzeciwia się takiemu stosowaniu zatrzymania, które osłabia pełną skuteczność ochrony konsumenta, lecz zakres danego zarzutu nadal zależy od okoliczności sprawy.

Czym jest zarzut zatrzymania w prawie cywilnym?

Zarzut zatrzymania to instrument zabezpieczający zwrot świadczenia wzajemnego, charakteryzujący się czasowym wstrzymaniem spełnienia własnego świadczenia, wymogiem wzajemności oraz alternatywą zwrotu albo zabezpieczenia roszczenia drugiej strony. Jego ustawową podstawę tworzą art. 496 KC i art. 497 KC.

Jak działają art. 496 KC i art. 497 KC?

Art. 496 KC przewiduje, że po odstąpieniu od umowy strona może zatrzymać własne świadczenie do czasu zaoferowania zwrotu otrzymanego świadczenia albo zabezpieczenia roszczenia o zwrot. Art. 497 KC nakazuje stosować tę regułę odpowiednio przy rozwiązaniu lub nieważności umowy wzajemnej.

„Jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo zatrzymania...” - Kodeks cywilny, art. 496, tekst udostępniony przez ISAP.

W sporach frankowych kluczowe staje się słowo „odpowiednio”. Sąd musi najpierw ocenić, czy po stwierdzeniu nieważności umowy kredytu można zastosować konstrukcję z art. 496 i 497 KC, a następnie zbadać, czy zastosowanie jej w konkretnym modelu nie koliduje z ochroną konsumenta.

Art. 496 KC wiąże prawo zatrzymania ze zwrotem świadczeń po odstąpieniu od umowy wzajemnej.
Art. 497 KC rozszerza odpowiednie stosowanie art. 496 KC na rozwiązanie lub nieważność umowy wzajemnej.
Prawo zatrzymania ma funkcję zabezpieczającą, ponieważ ma chronić stronę przed spełnieniem świadczenia bez odzyskania własnego świadczenia.
Zatrzymanie nie powoduje samo przez się umorzenia długu, ponieważ nie jest formą zapłaty ani automatycznego rozliczenia salda.
W sprawie CHF podstawą rozliczenia pozostają konkretne świadczenia banku i konsumenta, ich wysokość oraz wymagalność.

Czym zarzut zatrzymania różni się od potrącenia?

Zarzut zatrzymania wstrzymuje spełnienie świadczenia, natomiast potrącenie wierzytelności może umorzyć wzajemne, jednorodzajowe i wymagalne wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. To dwa różne mechanizmy, choć w sporze o zwrot kapitału i rat mogą pojawić się obok siebie.

Przykład pierwszy: bank dochodzi 300 000 zł zwrotu kapitału, a konsument 360 000 zł zwrotu rat. Skuteczne potrącenie, przy spełnieniu ustawowych warunków, może prowadzić do umorzenia wierzytelności do 300 000 zł. Sam zarzut zatrzymania takiego umorzenia nie wywołuje.

Element	Zarzut zatrzymania	Potrącenie
Główna funkcja	Zabezpieczenie zwrotu świadczenia wzajemnego.	Umorzenie wzajemnych wierzytelności w zakresie, w którym się pokrywają.
Skutek dla długu	Co do zasady nie umarza wierzytelności.	Może umorzyć wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej.
Znaczenie dla odsetek	Może wpływać na ocenę opóźnienia, zależnie od skutku i podstawy zarzutu.	Wymaga analizy daty oświadczenia, wymagalności i zakresu potrącenia.
Podstawa ustawowa	Art. 496 i 497 KC.	Art. 498 i następne KC.

W praktyce pojęciowej pomocny jest osobny materiał o zarzucie zatrzymania w sprawie frankowej oraz o potrąceniu wierzytelności banku i konsumenta. Nie wolno jednak przenosić ich wniosków automatycznie do każdej umowy.

Jakiego problemu dotyczyło pytanie prejudycjalne w sprawie C-28/22?

Sprawa C-28/22 dotyczyła konsekwencji nieważności umowy zawierającej nieuczciwe warunki dla roszczeń restytucyjnych konsumenta i banku, w tym przedawnienia oraz odsetek. Wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., ECLI:EU:C:2023:992, odnosił wykładnię krajową do wymogu skutecznej ochrony z Dyrektywy 93/13/EWG.

Dlaczego przedawnienie i odsetki znalazły się w jednej sprawie?

Pytania prejudycjalne obejmowały więcej niż sam zarzut zatrzymania. Dotyczyły także chwili rozpoczęcia biegu przedawnienia roszczenia banku, możliwości żądania przez bank określonych świadczeń oraz następstw dla odsetek należnych konsumentowi.

W tym kontekście nie wystarczy powiedzieć, że konsument „wygrał odsetki”. Odsetki ustawowe za opóźnienie wiążą się z wymagalnością roszczenia, opóźnieniem dłużnika i konkretnym żądaniem. Ustalenie tych elementów wymaga analizy dokumentów, nie hasła z nagłówka prasowego.

Dyrektywa 93/13/EWG wymaga, aby nieuczciwe warunki umowne nie wiązały konsumenta na zasadach określonych w prawie krajowym.
TSUE ocenia zgodność krajowej wykładni z prawem Unii, a sąd krajowy stosuje tę wykładnię do ustalonego stanu faktycznego.
Roszczenie o zwrot rat i roszczenie o zwrot kapitału mogą mieć odmienne podstawy, daty wymagalności oraz zakresy.
Wezwanie do zapłaty określa często datę istotną dla oceny opóźnienia, ale jego skutku nie da się ocenić bez treści pisma i sprawy.
Przedawnienie roszczenia banku pozostaje odrębnym zagadnieniem od prawa zatrzymania.

Czy TSUE badał konkretną umowę TL i WE?

Tak, sprawa prejudycjalna wyrastała z konkretnego sporu, w którym występowali konsumenci oznaczeni inicjałami TL i WE oraz Getin Noble Bank. Wyrok TSUE nie zastępuje jednak ustaleń sądu co do treści danej umowy, wypłat, spłat ani skuteczności oświadczeń stron.

To ważne dla rzetelnego opisu orzeczenia. Trybunał nie prowadzi postępowania dowodowego tak jak Sąd Okręgowy w Warszawie. Udziela wykładni prawa Unii potrzebnej sądowi odsyłającemu, który następnie rozstrzyga konkretny spór.

„Prawo Unii sprzeciwia się wykładni krajowej, która prowadzi do osłabienia ochrony konsumenta przez utratę odsetek przy uzależnieniu spełnienia świadczenia od zaoferowania zwrotu kapitału lub zabezpieczenia.” - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, sprawa C-28/22, 14 grudnia 2023 r., parafraza sentencji.

Kiedy zarzut zatrzymania ogranicza skuteczność ochrony konsumenta?

Zarzut zatrzymania ogranicza skuteczność ochrony konsumenta wtedy, gdy bank uzależnia wypłatę zasądzonego świadczenia od zaoferowania zwrotu kapitału albo zabezpieczenia roszczenia, a skutek tego mechanizmu pozbawia konsumenta odsetek za opóźnienie. Taki model TSUE ocenił w C-28/22 przez pryzmat Dyrektywy 93/13/EWG.

Czy zatrzymanie może pozbawiać konsumenta odsetek za opóźnienie?

Tak, może do tego prowadzić w modelu zakwestionowanym przez TSUE, jeżeli skuteczne powołanie zatrzymania usuwa opóźnienie banku mimo wcześniejszego wezwania do zapłaty. Trybunał uznał, że taki rezultat może osłabić ochronę przewidzianą przez Dyrektywę 93/13/EWG.

Przykład drugi: konsument wzywa bank do zwrotu 180 000 zł. Bank nie płaci, lecz w procesie oświadcza, że zatrzymuje świadczenie do czasu zwrotu kapitału. Jeżeli krajowa wykładnia odbierałaby konsumentowi odsetki za cały ten okres wyłącznie wskutek tego oświadczenia, sąd powinien uwzględnić standard wskazany przez TSUE.

Odsetki za opóźnienie pełnią funkcję rekompensaty za opóźnione spełnienie świadczenia pieniężnego.
Skutek dla odsetek zależy od wymagalności roszczenia, wezwania do zapłaty i treści zarzutu zgłoszonego przez bank.
Nie każda odmowa zapłaty banku wynika z zarzutu zatrzymania, dlatego trzeba odczytać całe pismo procesowe.
Wyrok C-28/22 nie oznacza automatycznego zasądzenia odsetek za każdy okres wskazany w pozwie.
Przy sporze o odsetki pomocne może być wyjaśnienie pojęcia odsetki ustawowe za opóźnienie.

Czy konsument musi zaoferować zwrot całego kapitału?

To zależy od podstawy prawnej i etapu rozliczenia, ale C-28/22 sprzeciwia się wykładni, która w opisanym przez Trybunał modelu czyni skuteczność roszczenia konsumenta zależną od zaoferowania zwrotu kapitału lub zabezpieczenia, a zarazem odbiera mu odsetki. Nie jest to polecenie technicznego działania dla każdej sprawy.

Przykład trzeci: w jednej sprawie bank złożył skuteczne oświadczenie o potrąceniu, a w drugiej użył wyłącznie słowa „zatrzymanie”. Różnica może mieć znaczenie dla rozliczenia i odsetek. Z mojej perspektywy redakcyjnej najwięcej błędów powstaje wtedy, gdy treść oświadczenia zastępuje się skrótem z nagłówka.

Wyrok C-28/22 nie stanowi, że konsument nigdy nie może zwrócić kapitału ani że bank nigdy nie może dochodzić własnej wierzytelności. Rozstrzyga granicę wykładni, która zmniejszałaby realną ochronę przed skutkami nieuczciwego warunku umownego.

Czy TSUE rozstrzygnął każdą dopuszczalność zarzutu zatrzymania?

Nie, TSUE nie rozstrzygnął w C-28/22 każdej możliwej dopuszczalności zarzutu zatrzymania w polskim prawie cywilnym. Trybunał wskazał granicę wynikającą z prawa Unii w stanie opisanym przez sąd krajowy, natomiast kwalifikacja umowy i zastosowanie art. 496 oraz 497 KC należą do sądu krajowego.

Dlaczego określenie „całkowity zakaz” jest nieprecyzyjne?

Określenie „całkowity zakaz” jest nieprecyzyjne, ponieważ C-28/22 nie usuwa art. 496 KC ani art. 497 KC z polskiego systemu prawnego. Wyrok badał, czy określony skutek wykładni krajowej daje bankowi przewagę sprzeczną z pełną skutecznością Dyrektywy 93/13/EWG.

Przykład czwarty: dwie sprawy mogą dotyczyć nieważnych kredytów indeksowanych do CHF, ale różnić się datą wezwania, wysokością świadczeń, rodzajem żądania i sposobem podniesienia zarzutu. Nie można przenieść skutku z jednej sprawy do drugiej bez tych ustaleń.

TSUE interpretuje prawo Unii, w tym Dyrektywę 93/13/EWG, a nie zastępuje krajowego postępowania dowodowego.
Art. 496 KC i art. 497 KC nadal obowiązują jako przepisy Kodeksu cywilnego.
Ocena umowy kredytu jako umowy wzajemnej ma znaczenie dla odwołania do art. 497 KC.
Skuteczność ochrony konsumenckiej wymaga badania realnego skutku mechanizmu, nie tylko jego etykiety.
Orzeczenie C-28/22 trzeba czytać oddzielnie od C-520/21, który dotyczył innych zagadnień rozliczeniowych.

Jaką rolę zachowuje sąd krajowy?

Sąd krajowy w pierwszej kolejności ustala fakty, a następnie stosuje wykładnię TSUE do umowy, roszczeń i zarzutów stron. Sąd Najwyższy oraz sądy powszechne rozwijają przy tym wykładnię prawa krajowego, pod warunkiem poszanowania prawa Unii.

To przesądza o ostrożności języka. Niepisana zasada dobrej informacji prawnej brzmi: sentencję wyroku oddzielaj od jej praktycznych konsekwencji. C-28/22 nie rozstrzyga samodzielnie, czy bank w konkretnej sprawie pozostaje w opóźnieniu przez dokładnie wskazany okres.

Jak C-28/22 wpłynął na późniejsze orzecznictwo Sądu Najwyższego?

C-28/22 i uchwała Sądu Najwyższego III CZP 31/23 dotyczą podobnego praktycznego problemu, ale są odrębnymi źródłami. Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r. przyjął, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony.

Co dokładnie orzekł Sąd Najwyższy w III CZP 31/23?

Sąd Najwyższy odpowiedział, że prawo zatrzymania z art. 496 KC nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony. Uchwałę wydano 19 czerwca 2024 r. w składzie siedmiu sędziów pod sygnaturą III CZP 31/23.

„Prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony.” - Sąd Najwyższy, uchwała III CZP 31/23, 19 czerwca 2024 r.

W relacji bank - konsument świadczenia restytucyjne mają często charakter pieniężny. To sprawia, że możliwość potrącenia może wykluczać prawo zatrzymania według wskazanej uchwały. Nie oznacza to jednak, że wystarczy ogólne przekonanie o istnieniu wierzytelności. Konieczne jest sprawdzenie przesłanek potrącenia.

Uchwała III CZP 31/23 pochodzi od Sądu Najwyższego i została podjęta po wyroku TSUE C-28/22.
Jej sentencja odnosi się do strony, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony.
Potrącenie wymaga między innymi wzajemności, jednorodzajowości świadczeń oraz wymagalności w rozumieniu art. 498 KC.
Stanowiska TSUE i Sądu Najwyższego nie należy mieszać, ponieważ każde opiera się na własnej podstawie prawnej.

Czy uchwała SN oznacza automatyczne rozliczenie kredytu?

Nie, uchwała SN nie dokonuje automatycznie potrącenia ani nie wylicza salda w indywidualnej umowie CHF. Wpływa na ocenę dostępności prawa zatrzymania, ale odrębnie trzeba ustalić istnienie, wysokość i wymagalność każdej wierzytelności.

Przykład piąty: bank może posiadać roszczenie o zwrot wypłaconego kapitału, lecz nie złożyć skutecznego oświadczenia o potrąceniu. Wtedy analiza nie kończy się na samym fakcie wypłaty kredytu. W sprawach rozliczanych według teorii dwóch kondykcji szczególnie ważne jest oddzielenie obu roszczeń.

Jakie znaczenie ma zarzut zatrzymania dla rozliczenia nieważnej umowy CHF?

Zarzut zatrzymania może wpływać na sposób wykonania wyroku oraz debatę o odsetkach, ale nie przesądza sam o nieważności umowy CHF ani o końcowym saldzie rozliczeń. Znaczenie zarzutu zależy od treści pozwu, odpowiedzi banku, kwot świadczeń, oświadczeń o potrąceniu i dat wymagalności.

Jak sprawdzić zarzut banku krok po kroku?

Najpierw trzeba ustalić cztery elementy: czego żąda konsument, czego domaga się bank, jakie oświadczenia strony złożyły i kiedy je doręczono. Dopiero później można oceniać, czy pismo zawiera zatrzymanie, potrącenie czy jedynie argumentację procesową.

Odczytaj dosłowną treść pozwu i odpowiedzi na pozew, ponieważ słowo „zatrzymanie” nie zawsze opisuje rzeczywisty skutek żądania banku.
Ustal kwotę wypłaconego kapitału oraz sumę świadczeń spełnionych przez konsumenta na podstawie dokumentów bankowych.
Sprawdź datę wezwania banku do zapłaty, gdyż może ona wpływać na wymagalność i ocenę odsetek za opóźnienie.
Oddziel oświadczenie o potrąceniu od zarzutu zatrzymania, ponieważ każdy mechanizm ma inne przesłanki i skutki.
Porównaj stan sprawy z C-28/22 oraz III CZP 31/23 bez kopiowania samych nagłówków lub skrótów medialnych.
Zweryfikuj aktualne orzecznictwo przed złożeniem pisma, ponieważ zagadnienie należy śledzić w bazie SN, SAOS i CURIA.

Czy C-28/22 rozstrzyga konkretną sprawę frankowicza?

Nie, C-28/22 nie rozstrzyga konkretnej sprawy frankowicza, ponieważ sąd musi sam ustalić fakty, wysokość roszczeń, wymagalność oraz skuteczność oświadczeń procesowych. Wyrok dostarcza wykładni prawa Unii, którą stosuje się do indywidualnie ustalonego stanu faktycznego.

Przykład szósty: konsument żąda 250 000 zł, bank twierdzi, że przekazał 220 000 zł, a strony różnią się co do daty doręczenia wezwania. W takim układzie nie da się uczciwie obiecać ani odsetek za cały okres, ani oddalenia każdego zarzutu banku. Zależy to od okoliczności sprawy.

Wyrok C-28/22 jest argumentem prawnym dotyczącym ochrony konsumenta, a nie gotowym wyrokiem dla każdego kredytobiorcy.
Uchwała III CZP 31/23 wymaga rozważenia, czy w danej relacji rzeczywiście możliwe jest potrącenie.
Wysokość odsetek i okres ich naliczania zależą od przesłanek ustawowych oraz ustaleń sądu.
Nieważność umowy, odfrankowienie i rozliczenie kapitału są odrębnymi zagadnieniami prawnymi.
Analiza dokumentów przez radcę prawnego lub adwokata pozwala odróżnić istotny zarzut od argumentu bez skutku materialnoprawnego.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej radcy prawnego lub adwokata. W sprawach dotyczących kredytu CHF ocena zarzutu zatrzymania, potrącenia i odsetek zawsze zależy od okoliczności sprawy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy TSUE C-28/22 wprowadził całkowity zakaz zarzutu zatrzymania?

Nie. Takie ujęcie jest zbyt szerokie, ponieważ wyrok odnosił się do wykładni krajowej wywołującej określone skutki dla konsumenta. TSUE zakwestionował model, w którym bank uzależnia wypłatę zasądzonych kwot od zaoferowania zwrotu kapitału lub zabezpieczenia i pozbawia konsumenta odsetek, osłabiając ochronę z Dyrektywy 93/13/EWG.

Czy zarzut zatrzymania i potrącenie oznaczają to samo?

Nie. Potrącenie może prowadzić do umorzenia wzajemnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej, jeżeli spełnione są ustawowe warunki. Zatrzymanie ma funkcję zabezpieczającą i samo nie jest sposobem zapłaty.

Jak zatrzymanie może wpływać na odsetki?

Zatrzymanie może wpływać na argumentację o opóźnieniu banku, zwłaszcza gdy bank wiąże zapłatę z uprzednim zwrotem kapitału. W C-28/22 TSUE uznał za problematyczny skutek, który odbiera konsumentowi odsetki mimo mechanizmu ochronnego z Dyrektywy 93/13/EWG. O konkretnym okresie odsetkowym rozstrzygają jednak fakty danej sprawy.

Co w sprawie zatrzymania orzekł Sąd Najwyższy?

W uchwale III CZP 31/23 z 19 czerwca 2024 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony. Uchwała nie oznacza automatycznego potrącenia w każdym procesie. Trzeba jeszcze zbadać przesłanki z art. 498 KC.

Czy oddalenie zarzutu zatrzymania gwarantuje wszystkie żądane odsetki?

Nie. Okres naliczania odsetek może zależeć od wymagalności, wezwania do zapłaty, treści żądania, zakresu zasądzonej kwoty i innych zarzutów. Samo odwołanie do C-28/22 nie gwarantuje wyniku sprawy.

Czy bank może dochodzić zwrotu kapitału po nieważności umowy?

Roszczenia restytucyjne stron wymagają odrębnej analizy ich podstawy, wysokości i ewentualnego przedawnienia. C-28/22 nie usuwa roszczenia banku wyłącznie przez fakt stwierdzenia nieważności umowy. Nie pozwala jednak stosować mechanizmu krajowego w sposób sprzeczny ze skuteczną ochroną konsumenta.

Źródła i literatura

Przeczytaj również

r. pr. Piotr Nowicki

Radca prawny specjalizujacy sie w prawie konsumenckim i sporach z bankami. Wyjasnia pojecia i mechanizmy kredytow frankowych jezykiem zrozumialym dla kredytobiorcy, z odwolaniem do orzecznictwa TSUE i Sadu Najwyzszego.