Czy nieuczciwy warunek umowy zawsze powoduje nieważność całego kredytu frankowego?

Krótka odpowiedź: abuzywność klauzuli a dalsze obowiązywanie umowy

Nieuczciwy warunek w kredycie frankowym nie powoduje automatycznie nieważności całej umowy. Art. 385¹ Kodeksu cywilnego przewiduje przede wszystkim, że niedozwolone postanowienie nie wiąże konsumenta, a wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 wskazuje, że dalszy los umowy zależy od tego, czy może ona obowiązywać bez tego warunku.

Czy każda klauzula abuzywna unieważnia kredyt frankowy?

Nie. Abuzywność dotyczy najpierw konkretnej klauzuli, natomiast nieważność umowy kredytowej może być skutkiem dopiero wtedy, gdy po jej usunięciu nie da się dalej określić albo wykonywać podstawowych świadczeń stron.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. W jednej umowie wadliwa może być wyłącznie tabela kursowa banku używana do przeliczenia rat. W innej klauzula kursowa może stanowić rdzeń mechanizmu indeksacji albo denominacji, wpływając jednocześnie na saldo zadłużenia, wysokość rat i rozmiar świadczenia banku. Nie można więc wyprowadzać wyniku sprawy z jednego zdania umowy ani z samego faktu powiązania kredytu z CHF.

• Art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje, że niedozwolone postanowienie nie wiąże konsumenta.
• Art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG zakłada utrzymanie umowy w mocy, jeżeli może ona dalej obowiązywać bez nieuczciwego warunku.
• Klauzula przeliczeniowa może mieć inne znaczenie w kredycie indeksowanym do CHF niż w kredycie denominowanym w CHF.
• Wpis podobnego postanowienia do rejestru Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nie rozstrzyga samodzielnie indywidualnego sporu.
• Ocena skutków prawnych zawsze zależy od treści oraz okoliczności konkretnej sprawy.

Jaki jest podstawowy skutek stwierdzenia abuzywności?

Podstawowym skutkiem jest bezskuteczność klauzuli wobec konsumenta, a nie automatyczne „wymazanie” całej umowy. Dopiero kolejnym etapem jest odpowiedź, czy pozostała treść pozwala utrzymać zobowiązanie.

W języku prawnym warto oddzielać pojęcia. Bezskuteczność klauzuli oznacza, że konkretny warunek nie wywołuje skutków wobec konsumenta. Nieważność obejmuje zaś całą czynność prawną. Te dwa skutki mogą wystąpić w tym samym sporze, ale nie są synonimami.

„Państwa Członkowskie stanowią, że nieuczciwe warunki w umowie zawartej przez sprzedawcę lub dostawcę z konsumentem nie będą wiążące dla konsumenta.” - Rada Wspólnot Europejskich, dyrektywa 93/13/EWG, art. 6 ust. 1, 1993

Jak rozpoznać niedozwolone postanowienie umowne?

Niedozwolone postanowienie umowne to warunek nieuzgodniony indywidualnie z konsumentem, który kształtuje jego prawa i obowiązki sprzecznie z dobrymi obyczajami oraz rażąco narusza jego interesy. Taką konstrukcję przewiduje art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego, przy czym ocena dotyczy treści umowy i okoliczności jej zawarcia.

Jakie przesłanki abuzywności określa art. 385¹ Kodeksu cywilnego?

Art. 385¹ Kodeksu cywilnego wymaga łącznego zbadania statusu konsumenta, braku indywidualnego uzgodnienia, sprzeczności z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia interesów konsumenta.

Nie wystarczy odczucie, że kredyt stał się kosztowny albo że kurs CHF wzrósł. Sąd bada, czy bank przedstawił mechanizm w sposób rzetelny, czy konsument mógł realnie negocjować konkretny zapis oraz czy bank pozostawił sobie jednostronną swobodę ustalania kursu kupna lub sprzedaży waluty. Istotny jest stan z chwili zawarcia umowy, a nie wyłącznie późniejsza historia spłat.

• Status konsumenta oznacza, że kredytobiorca zawierał umowę poza bezpośrednim związkiem z działalnością gospodarczą lub zawodową.
• Indywidualne uzgodnienie wymaga realnego wpływu na treść postanowienia, a nie samego podpisania wzorca bankowego.
• Dobre obyczaje odnoszą się do uczciwego, lojalnego i przejrzystego działania przedsiębiorcy wobec konsumenta.
• Rażące naruszenie interesów konsumenta może wynikać z przerzucenia na niego nieograniczonego ryzyka bez jasnego wyjaśnienia mechanizmu.
• Główne świadczenia stron podlegają kontroli także wtedy, gdy nie sformułowano ich jednoznacznie i zrozumiale.

Czy niekorzystny ekonomicznie zapis jest zawsze niedozwolony?

Nie. Niekorzystność ekonomiczna sama w sobie nie przesądza abuzywności, ponieważ ocena wymaga spełnienia przesłanek z art. 385¹ Kodeksu cywilnego.

Z perspektywy redakcji Frankowe ABC szczególnej ostrożności wymaga porównywanie umów tylko po podobnym brzmieniu jednego paragrafu. Kredyt indeksowany do CHF, kredyt denominowany w CHF oraz kredyt wypłacony i spłacany bezpośrednio w CHF mogą zawierać podobne słowa, lecz działać według innego mechanizmu. Różne mogą być także regulaminy, załączniki z tabelą kursową i późniejsze aneksy.

Czy rejestr UOKiK przesądza wynik sprawy?

Nie. Rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone prowadzony przez UOKiK może pomóc rozpoznać problem, ale nie zastępuje kontroli konkretnej umowy kredytowej.

Rejestr dotyczy kontroli wzorca i jest źródłem pomocniczym. W indywidualnej sprawie trzeba sprawdzić dokładne brzmienie klauzuli, dokumenty przekazane przy podpisaniu umowy, rolę warunku w całym mechanizmie oraz to, czy kredytobiorca występował jako konsument.

• Umowa kredytowa określa walutę, kwotę oraz sposób uruchomienia kredytu.
• Regulamin może zawierać definicję kursu kupna, kursu sprzedaży i tabeli kursowej banku.
• Aneks antyspreadowy może zmienić zasady późniejszej spłaty, lecz jego znaczenie zależy od treści i okoliczności zawarcia.
• Zaświadczenie banku pokazuje historię wypłaty, pobranych rat i zastosowanych kursów.
• Oświadczenia o ryzyku walutowym wymagają oceny pod kątem ich konkretności i zrozumiałości.

Co pozostaje z umowy po wyeliminowaniu nieuczciwego warunku?

Po wyeliminowaniu klauzuli abuzywnej umowa wiąże strony w pozostałym zakresie tylko wtedy, gdy może obiektywnie istnieć bez usuniętego mechanizmu. Zasadę tę wyraża art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG i art. 385¹ § 2 Kodeksu cywilnego; sąd nie powinien zastępować wadliwego zapisu rozwiązaniem wybranym dowolnie.

Dlaczego sąd ocenia możliwość dalszego obowiązywania umowy?

Sąd ocenia dalsze obowiązywanie umowy, ponieważ usunięcie klauzuli może pozostawić zobowiązanie z kompletnymi albo niekompletnymi zasadami ustalania świadczeń stron.

Przykład pierwszy: warunek dotyczący dodatkowej opłaty może dać się oddzielić od pozostałej umowy. Przykład drugi: tabela kursowa banku może służyć do przeliczenia kapitału, salda oraz każdej raty. Jeśli po jej wyeliminowaniu brak uzgodnionego i wiążącego sposobu przeliczenia, sąd bada, czy prawo krajowe pozwala na dalsze funkcjonowanie umowy zgodnie z dyrektywą 93/13.

• Kwota wypłaty wymaga ustalenia, czy bank przekazał środki w PLN, CHF albo według mechanizmu przeliczeniowego.
• Saldo zadłużenia wymaga jasnej podstawy do określenia, ile jednostek CHF odpowiada świadczeniu stron.
• Rata kapitałowo-odsetkowa wymaga mechanizmu obliczenia należności na konkretny dzień spłaty.
• Oprocentowanie oparte na LIBOR lub SARON nie zastępuje samodzielnie mechanizmu walutowego.
• Spread walutowy może dotyczyć różnicy między kursem kupna i sprzedaży, ale jego rola zależy od całej konstrukcji umowy.

Czym różni się bezskuteczność klauzuli od nieważności umowy?

Bezskuteczność klauzuli oznacza brak związania konsumenta danym warunkiem, a nieważność umowy oznacza brak związania stron całą umową. Nieważność może nastąpić dopiero wtedy, gdy bez usuniętego warunku umowa nie może dalej funkcjonować zgodnie z prawem.

Pojęcie	Zakres	Praktyczne pytanie
Bezskuteczność klauzuli	Dotyczy konkretnego niedozwolonego postanowienia.	Czy pozostała część umowy nadal pozwala ustalić świadczenia?
Nieważność umowy	Dotyczy całego stosunku kredytowego.	Czy po usunięciu mechanizmu umowa może być dalej wykonywana?
Odfrankowienie	To potoczne określenie jednego z możliwych modeli rozliczenia po ocenie klauzul.	Czy konkretna umowa może pozostać w mocy bez mechanizmu walutowego?

Więcej o samym pojęciu wyjaśnia hasło odfrankowienie kredytu CHF. Nie należy jednak traktować tej nazwy jako automatycznej odpowiedzi na sytuację każdego kredytobiorcy.

Czy średni kurs NBP może zastąpić tabelę kursową banku?

Nie można automatycznie zastąpić tabeli kursowej banku średnim kursem Narodowego Banku Polskiego. Taka operacja wymagałaby podstawy wynikającej z prawa i zgodności z zasadami ochrony konsumenta, a uchwała Sądu Najwyższego III CZP 25/22 sprzeciwia się zastępowaniu wadliwego sposobu ustalania kursu innym mechanizmem z przepisów albo zwyczajów w objętym nią zakresie.

Średni kurs NBP nie jest tym samym co kurs kupna banku, kurs sprzedaży banku ani kurs indywidualnie uzgodniony. Różnice te mają znaczenie zwłaszcza tam, gdzie bank stosował dwa kursy i pobierał spread walutowy.

Kiedy wadliwy mechanizm kursowy wpływa na całą umowę kredytu CHF?

Wadliwy mechanizm kursowy może wpływać na całą umowę wtedy, gdy stanowi element określający kapitał, saldo lub raty kredytu indeksowanego albo denominowanego w CHF. Nie każda klauzula kursowa ma jednak ten sam ciężar prawny; o skutku decyduje jej funkcja w konkretnej dokumentacji kredytowej oraz możliwość dalszego wykonywania umowy.

Jak działa kredyt indeksowany i denominowany do CHF?

Kredyt indeksowany do CHF ma zwykle kwotę kredytu wyrażoną w PLN, a CHF służy jako miernik przeliczenia salda i rat. Kredyt denominowany w CHF może określać kwotę w CHF, lecz wypłata następuje w PLN według zasad opisanych w umowie.

To rozróżnienie nie jest czysto językowe. W kredycie indeksowanym pytanie może dotyczyć kursu użytego do przeliczenia wypłaconego kapitału na saldo CHF. W kredycie denominowanym znaczenie może mieć także sposób ustalenia złotowej kwoty przekazanej kredytobiorcy. Szczegóły wyjaśnia materiał o różnicach między kredytem indeksowanym a denominowanym.

• Kredyt indeksowany do CHF zwykle wskazuje kapitał w PLN i przelicza go na saldo powiązane z CHF.
• Kredyt denominowany w CHF może wskazywać kwotę w CHF, a wartość wypłaty w PLN zależy od kursu.
• Kredyt rzeczywiście walutowy wymaga odrębnej analizy, gdy wypłata i spłata następują bezpośrednio w CHF.
• LIBOR, a później SARON, odnoszą się do oprocentowania i nie odpowiadają automatycznie na pytanie o kurs przeliczeniowy.
• WIBOR dotyczy typowo kredytów złotowych i nie jest prostym zamiennikiem parametrów kredytu CHF.

Czy sama klauzula spreadowa przesądza o nieważności?

Nie. Klauzula spreadowa może być istotna dla oceny uczciwości sposobu przeliczania, lecz sama jej obecność nie przesądza, że cała umowa jest nieważna.

Przykład trzeci: bank wypłaca kredyt po kursie kupna, a raty pobiera po kursie sprzedaży z własnej tabeli. Przykład czwarty: umowa odsyła do tabeli bez wskazania kryteriów tworzenia kursu. Przykład piąty: aneks później pozwala spłacać raty bezpośrednio w CHF. Każdy z tych wariantów wymaga odrębnej oceny funkcji klauzuli, daty aneksu i świadomości konsumenta.

Definicję tego mechanizmu rozwija hasło spread walutowy i tabela kursowa banku.

Jakie dokumenty wpływają na ocenę umowy?

Ocena wymaga co najmniej umowy, regulaminu, aneksów i historii rozliczeń, ponieważ dopiero zestaw tych dokumentów pokazuje rzeczywisty mechanizm kredytu.

• Umowa kredytu pokazuje kwotę, walutę, oprocentowanie oraz podstawowe zasady przeliczeń.
• Regulamin często określa tabelę kursową banku i sposób pobierania rat.
• Aneksy mogą zmieniać walutę spłaty albo technikę rozliczenia od oznaczonej daty.
• Zaświadczenie banku pozwala sprawdzić faktyczne kursy zastosowane przy wypłacie i ratach.
• Harmonogramy spłat pokazują, czy saldo i raty zależały od kursu CHF.

Jak TSUE wyjaśnił skutki abuzywności w sprawie C-260/18?

W sprawie C-260/18 Kamil i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG TSUE wyjaśnił, że prawo Unii nie sprzeciwia się upadkowi umowy kredytu indeksowanego do CHF, jeżeli po usunięciu nieuczciwych warunków umowa nie może dalej istnieć. Wyrok z 3 października 2019 r. nie ustanowił automatycznej nieważności wszystkich kredytów frankowych.

Co oznacza trwałość umowy bez nieuczciwego warunku?

Trwałość umowy oznacza, że sąd powinien sprawdzić, czy po usunięciu klauzuli może ona nadal wiązać strony zgodnie z prawem krajowym, a nie tworzyć za strony nowy model kredytu.

TSUE zaakcentował ochronną i odstraszającą funkcję dyrektywy 93/13. Gdyby przedsiębiorca mógł liczyć, że sąd po prostu zastąpi nieuczciwy zapis korzystniejszym dla banku mechanizmem, ryzyko stosowania wadliwych wzorców byłoby mniejsze. Nie oznacza to jednak, że sąd pomija skutki upadku umowy dla konsumenta.

„Prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, aby umowa nie mogła dalej obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych warunków, jeżeli takie dalsze obowiązywanie nie jest możliwe zgodnie z prawem krajowym.” - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok C-260/18, 2019, parafraza tez orzeczenia

• Wyrok C-260/18 dotyczył konkretnego kredytu indeksowanego do CHF i konkretnych pytań prejudycjalnych.
• TSUE pozostawił sądowi krajowemu ocenę skutków według właściwego prawa krajowego.
• Stanowisko konsumenta może mieć znaczenie przy ochronie przed szczególnie niekorzystnymi skutkami upadku umowy.
• Ogólne przepisy prawa nie mogą służyć jako swobodny zamiennik nieuczciwej klauzuli.
• Orzeczenie trzeba odczytywać razem z pełną treścią umowy, a nie jako gotowy wzór rozstrzygnięcia.

Czy TSUE nakazał unieważniać wszystkie kredyty CHF?

Nie. TSUE nie nakazał unieważniać wszystkich umów powiązanych z CHF, lecz podał zasady oceny skutków usunięcia nieuczciwych warunków w sprawie rozpoznawanej przez sąd krajowy.

To ważne rozróżnienie dla rzetelnej informacji prawnej. Wyrok C-260/18 nie eliminuje potrzeby zbadania konkretnego wzorca, regulaminu, sposobu wypłaty ani zmian dokonanych aneksem. Nie jest też orzeczeniem o każdej formie kredytu walutowego.

Co wynika z uchwały Sądu Najwyższego III CZP 25/22?

Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, przyjęła, że wadliwego sposobu ustalania kursu waluty w objętych nią umowach kredytu indeksowanego albo denominowanego nie zastępuje inny sposób wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Jeżeli nie można ustalić wiążącego kursu, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Czy sąd może zastąpić kurs banku innym kursem?

Nie, w zakresie objętym uchwałą III CZP 25/22 sąd nie zastępuje wadliwego sposobu ustalania kursu innym kursem wynikającym z przepisów prawa albo zwyczajów. Dotyczy to także automatycznego sięgania po średni kurs NBP.

Znaczenie tej uchwały polega na odrzuceniu mechanicznego „naprawiania” klauzuli. Sąd Najwyższy nie stworzył jednak reguły, że każdy kredyt CHF upada. Najpierw trzeba zakwalifikować konkretną umowę i ustalić, czy jej mechanizm mieści się w zakresie tez uchwały.

„Jeżeli nie jest możliwe ustalenie wiążącego strony kursu waluty obcej, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.” - Sąd Najwyższy, uchwała pełnego składu Izby Cywilnej III CZP 25/22, 25 kwietnia 2024 r.

• Uchwała SN dotyczy kredytów indeksowanych i denominowanych, których mechanizm kursowy oceniono jako niewiążący konsumenta.
• Średni kurs NBP nie stanowi automatycznego zamiennika tabeli kursowej banku.
• Zwyczaj rynkowy nie może samodzielnie zastąpić wyeliminowanego sposobu ustalania kursu.
• Skutek zależy od tego, czy po eliminacji mechanizmu da się ustalić wiążące świadczenia stron.
• Aktualne zastosowanie uchwały w orzecznictwie należy sprawdzić przed publikacją lub powołaniem w sprawie.

Jak odróżnić uchwałę III CZP 25/22 od wyroku C-260/18?

Wyrok C-260/18 pochodzi od TSUE i wyjaśnia standard wynikający z dyrektywy 93/13, natomiast uchwała III CZP 25/22 pochodzi od Sądu Najwyższego i odnosi się do skutków na gruncie prawa polskiego.

Oba rozstrzygnięcia są ważne, lecz pełnią inną funkcję. TSUE ocenia wykładnię prawa Unii. Sąd Najwyższy porządkuje zagadnienie na tle polskich umów i prawa krajowego. Nie należy mieszać tych rozstrzygnięć z późniejszymi sprawami TSUE C-520/21 czy C-756/22, które dotyczyły innych pytań prawnych.

Jakie znaczenie ma ocena konkretnej umowy dla frankowicza?

Ocena konkretnej umowy ma decydujące znaczenie, ponieważ podobna klauzula kursowa może działać inaczej zależnie od daty zawarcia, rodzaju kredytu, regulaminu, aneksów i faktycznej waluty wypłaty. Konsument nie powinien zakładać ani nieważności, ani utrzymania umowy wyłącznie na podstawie nazwy produktu, wpisu UOKiK lub pojedynczego wyroku.

Jak uporządkować dokumenty do analizy?

Najpierw należy zgromadzić pełną umowę, regulamin obowiązujący w dniu podpisania, wszystkie aneksy oraz zaświadczenie banku o historii rozliczeń. Dopiero potem można porównać mechanizm kursowy z treścią dokumentów.

1. Ustal datę zawarcia umowy, ponieważ od niej zależy wersja regulaminu i wzorca bankowego.
2. Sprawdź, czy kredyt określono jako indeksowany, denominowany czy rzeczywiście walutowy.
3. Odszukaj postanowienia o kursie kupna, kursie sprzedaży i tabeli kursowej banku.
4. Porównaj zasady wypłaty kapitału z zasadami przeliczania każdej raty.
5. Przeczytaj aneksy, zwłaszcza dotyczące spłaty bezpośrednio w CHF i zmian spreadu.
6. Zweryfikuj historię rachunku oraz zaświadczenie banku bez zakładania, że same liczby przesądzają skutek prawny.

Czy artykuł pozwala przewidzieć wynik sprawy?

Nie. Artykuł wyjaśnia pojęcia i mechanizmy, ale nie pozwala przewidzieć wyniku konkretnej sprawy, ponieważ zależy on od treści umowy, dowodów oraz okoliczności jej zawarcia.

Z praktyki redakcyjnej pod nadzorem r. pr. Piotra Nowickiego wynika, że ocena pojedynczego paragrafu bez regulaminu i aneksów często prowadzi do pochopnych wniosków. Dla uporządkowania terminów pomocne mogą być hasła klauzule abuzywne w umowie kredytu frankowego oraz nieważność umowy kredytu frankowego.

• Nieuczciwy warunek może nie wiązać konsumenta, ale nie przesądza automatycznie o nieważności umowy.
• Możliwe skutki obejmują dalsze obowiązywanie umowy albo jej upadek, zależnie od jej konstrukcji.
• Nie można obiecać wygranej, zwrotu określonej kwoty ani wykreślenia hipoteki na podstawie informacji ogólnej.
• Ocena wymaga analizy dokumentów i aktualnego stanu orzecznictwa.
• Źródła prawne oraz orzecznictwo należy sprawdzić pod kątem aktualności przed wykorzystaniem w indywidualnej sprawie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy jedna klauzula abuzywna wystarczy do unieważnienia kredytu frankowego?

Nie ma takiego automatyzmu. Najpierw eliminuje się skutek prawny nieuczciwego warunku wobec konsumenta, a następnie bada, czy umowa może obiektywnie obowiązywać bez niego. Wynik zależy od treści i konstrukcji konkretnej umowy.

Co dzieje się z klauzulą uznaną za niedozwoloną?

Na podstawie art. 385¹ Kodeksu cywilnego niedozwolone postanowienie nie wiąże konsumenta. Strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, o ile po usunięciu tego warunku umowa może nadal istnieć i być wykonywana.

Czy sąd może zastąpić kurs banku średnim kursem NBP?

Nie jest to automatycznie dopuszczalne. Uchwała Sądu Najwyższego III CZP 25/22 wskazuje, że wadliwego sposobu ustalania kursu w objętych nią kredytach indeksowanych lub denominowanych nie zastępuje inny mechanizm wynikający z przepisów prawa albo zwyczajów.

Czy TSUE nakazał unieważniać wszystkie umowy kredytów CHF?

Nie. W sprawie C-260/18 TSUE wyjaśnił zasady usuwania nieuczciwych warunków i dopuścił upadek umowy, gdy bez tych warunków nie może ona dalej istnieć zgodnie z prawem krajowym. Nie przesądził wyniku każdej indywidualnej sprawy.

Czy wpis podobnej klauzuli do rejestru UOKiK przesądza sprawę?

Nie. Rejestr UOKiK może pomóc zidentyfikować problematyczne postanowienia, lecz nie zastępuje analizy indywidualnej umowy. Trzeba zbadać jej brzmienie, status konsumenta, okoliczności zawarcia oraz rolę warunku w mechanizmie kredytu.

Czym różni się bezskuteczność klauzuli od nieważności umowy?

Bezskuteczność oznacza, że konkretny warunek nie wiąże konsumenta. Nieważność dotyczy całej umowy i może wystąpić wtedy, gdy po wyeliminowaniu niedozwolonego postanowienia zobowiązanie nie może dalej funkcjonować zgodnie z prawem.

Czy aneks antyspreadowy naprawia wcześniejszą klauzulę kursową?

To zależy od treści aneksu, zakresu świadomej zgody konsumenta oraz okoliczności konkretnej sprawy. Samo umożliwienie spłaty w CHF nie musi usuwać wszystkich skutków pierwotnego postanowienia dotyczącego wypłaty, salda lub wcześniejszych rat.

Źródła i literatura

1. Kodeks cywilny - art. 385¹-385³, ustawa z 23 kwietnia 1964 r., ISAP.
2. Dyrektywa Rady 93/13/EWG, art. 3-7, EUR-Lex, 1993.
3. Wyrok TSUE C-260/18, Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, ECLI:EU:C:2019:819, 3 października 2019 r.
4. Sąd Najwyższy - uchwała pełnego składu Izby Cywilnej III CZP 25/22, 25 kwietnia 2024 r.; aktualną treść i publikację należy sprawdzić przed powołaniem.
5. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów - rejestr klauzul niedozwolonych, dostęp i aktualny adres należy zweryfikować przed publikacją.

Treść ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Ocena skutków postanowień umowy kredytowej zależy od jej treści oraz okoliczności konkretnej sprawy.

Przeczytaj również

• C-520/21 a teoria dwóch kondykcji - jak oddzielić roszczenie banku od roszczenia konsumenta?