Czy aneks może przywrócić skuteczność klauzuli niedozwolonej? Wnioski z wyroku TSUE C-19/20

Czy aneks może automatycznie naprawić klauzulę abuzywną?

Aneks do umowy frankowej nie przywraca automatycznie skuteczności klauzuli abuzywnej. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 kwietnia 2021 r. w sprawie C-19/20, dotyczącej I.W. i R.W. przeciwko Bankowi BPH S.A., wskazuje, że decydują treść dokumentu, świadomość konsumenta i charakter nowego warunku (źródło: TSUE, C-19/20, 2021).

To istotne rozróżnienie. Aneks może wyłącznie zmieniać technikę spłaty kredytu, na przykład dopuścić spłatę bezpośrednio w CHF. Może też zawierać dalej idące oświadczenia: potwierdzenie wcześniejszego mechanizmu kursowego, uznanie salda lub rezygnację z określonych roszczeń. Skutków tych konstrukcji nie można utożsamiać.

„Późniejsza zmiana potencjalnie nieuczciwego warunku wymaga zbadania, czy konsument wyraził wolną i świadomą zgodę na rezygnację z ochrony.” - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, sprawa C-19/20, 2021, parafraza tez wyroku

Dlaczego każda umowa i każdy aneks wymagają odrębnej oceny?

Każdy aneks trzeba czytać łącznie z umową kredytu, regulaminem, tabelami kursowymi oraz oświadczeniami stron, ponieważ podobny tytuł dokumentu może oznaczać zupełnie inny zakres praw i obowiązków.

W praktyce redakcyjnej analiz dokumentów regularnie widać dokumenty nazwane „aneksem antyspreadowym”, które ograniczają się do zmiany waluty spłaty, ale też takie, które zawierają szerokie deklaracje konsumenta. Sam nagłówek nie przesądza o skutku prawnym.

• Aneks techniczny może wskazywać rachunek CHF, z którego kredytobiorca spłaca kolejne raty.
• Aneks kursowy może zastępować bankową tabelę kursów innym sposobem przeliczenia świadczeń.
• Porozumienie ugodowe może regulować wzajemne ustępstwa stron oraz zakres rozliczeń.
• Oświadczenie o potwierdzeniu może odnosić się do wcześniejszego postanowienia umownego i ochrony konsumenckiej.
• Umowa odnowienia zobowiązania może tworzyć nowy stosunek prawny, jeżeli strony rzeczywiście taki skutek wyraźnie przewidziały.

Czy TSUE zagwarantował określony wynik sprawy?

Nie, TSUE nie przesądził ważności ani nieważności konkretnej umowy Banku BPH S.A., ponieważ ustalenie faktów i zastosowanie prawa do dokumentów należy do sądu krajowego.

Wyrok daje standard wykładni dyrektywy 93/13/EWG, a nie automatyczną odpowiedź dla wszystkich kredytów indeksowanych lub denominowanych do CHF. Znaczenie aneksu zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

• Treść pierwotnej klauzuli określa, jaki mechanizm kursowy podlega ocenie.
• Data aneksu pozwala oddzielić rozliczenia wcześniejsze od przyszłego wykonywania umowy.
• Zakres informacji przekazanych konsumentowi wpływa na ocenę świadomej zgody.
• Brzmienie oświadczeń może wskazywać na zwykłą zmianę spłaty albo na próbę potwierdzenia warunku.

Zdanie możliwe do cytowania: Aneks nie usuwa abuzywności z mocy samego podpisu - zgodnie z C-19/20 konieczne jest ustalenie wolnej i świadomej zgody konsumenta oraz uczciwego charakteru nowego postanowienia.

Czym jest klauzula niedozwolona w umowie kredytu frankowego?

Klauzula niedozwolona to nieuzgodnione indywidualnie postanowienie umowy konsumenckiej, charakteryzujące się sprzecznością z dobrymi obyczajami, rażącym naruszeniem interesów konsumenta i brakiem wiążącego skutku wobec niego, jeżeli spełnia przesłanki art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego (źródło: Kodeks cywilny, art. 385¹).

W kredytach CHF spór często dotyczy mechanizmu indeksacji lub denominacji, w którym bank odwołuje się do kursów ustalanych według własnej tabeli. Nie każda ekonomicznie niekorzystna umowa zawiera klauzulę abuzywną. Badanie dotyczy konkretnego postanowienia i okoliczności zawarcia umowy.

Jakie warunki wynikają z art. 385¹ Kodeksu cywilnego?

Art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego wymaga łącznie statusu konsumenta, braku indywidualnego uzgodnienia, sprzeczności z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia interesów konsumenta.

• Konsument zawiera umowę w celu niezwiązanym bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową.
• Brak indywidualnego uzgodnienia oznacza, że konsument nie miał realnego wpływu na treść wzorca przedstawionego przez przedsiębiorcę.
• Dobre obyczaje wymagają lojalnego i przejrzystego konstruowania warunków przez bank.
• Rażące naruszenie interesów może dotyczyć nieprzewidywalnego ryzyka kursowego albo jednostronnego ustalania kursu.
• Ocena głównych świadczeń ma własne ograniczenia ustawowe, gdy warunek sformułowano jednoznacznie.

Artykuł 385¹ § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że niedozwolone postanowienie nie wiąże konsumenta, natomiast strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, o ile jest to możliwe (źródło: ISAP, Kodeks cywilny).

Kiedy ocenia się abuzywność postanowienia?

Oceny nieuczciwego charakteru dokonuje się zasadniczo według chwili zawarcia umowy, a późniejsze zdarzenia nie zmieniają automatycznie historycznej oceny pierwotnego warunku.

Przykład: jeżeli umowa z 2008 r. przewidywała wypłatę i spłatę według tabeli kursowej banku, późniejsza możliwość kupowania CHF samodzielnie nie odpowiada sama przez się na pytanie o przejrzystość pierwotnego mechanizmu. Taką różnicę należy zachować także przy analizie spreadu walutowego w kredycie CHF.

• Pierwotna umowa pokazuje, jakie ryzyko i zasady przeliczeń przedstawiono przy podpisaniu.
• Regulamin może doprecyzowywać mechanizm kursowy, jeśli umowa do niego odsyła.
• Aneks z późniejszej daty może być ważnym dowodem, lecz nie zastępuje treści pierwotnego kontraktu.
• Historia spłat pokazuje faktyczne rozliczenia, ale nie przesądza samodzielnie o abuzywności.

Zdanie możliwe do cytowania: Zgodnie z art. 385¹ § 2 Kodeksu cywilnego klauzula abuzywna nie wiąże konsumenta, a późniejszy aneks nie zastępuje oceny warunku z chwili zawarcia umowy.

Czym różni się zmiana umowy od potwierdzenia klauzuli abuzywnej?

Zmiana umowy modyfikuje sposób wykonywania zobowiązania, natomiast potwierdzenie klauzuli abuzywnej może dotyczyć rezygnacji konsumenta z ochrony przed niewiążącym warunkiem; różnica zależy od treści i celu oświadczeń, a nie od nazwy dokumentu.

W języku bankowym słowo „aneks” obejmuje wiele konstrukcji. Prawnik analizujący dokument powinien sprawdzić, czy strony zmieniły wyłącznie przyszłe raty, czy też próbowały zamknąć spór o dawne rozliczenia.

Rodzaj dokumentu	Typowy cel	Co wymaga sprawdzenia?
Aneks antyspreadowy	Spłata kredytu bezpośrednio w CHF	Czy zawiera także zrzeczenie roszczeń lub potwierdzenie kursów?
Zmiana zasad kursowych	Nowy mechanizm ustalania kursu	Czy nowy warunek jest przejrzysty i nieuczciwy?
Ugoda	Uregulowanie sporu przez ustępstwa	Jaki jest zakres zrzeczeń i świadomość ich konsekwencji?
Nowacja	Odnowienie zobowiązania	Czy strony jednoznacznie wyraziły zamiar umorzenia starego długu?

Czym aneks zmieniający sposób spłaty różni się od zrzeczenia roszczeń?

Aneks umożliwiający spłatę w CHF nie jest automatycznie zrzeczeniem roszczeń, ponieważ takie zrzeczenie powinno wynikać z jego treści oraz okoliczności złożenia oświadczenia.

Przykład pierwszy: dokument z 2012 r. może pozwalać wpłacać franki na wskazany rachunek, nie mówiąc nic o wcześniejszych kursach banku. Przykład drugi: porozumienie może dodatkowo przewidywać, że konsument akceptuje rozliczenia dokonane do dnia podpisu. Są to odmienne sytuacje.

• Zmiana waluty spłaty odnosi się zwykle do techniki realizacji przyszłych rat.
• Potwierdzenie warunku może odnosić się do oceny wcześniejszej klauzuli przeliczeniowej.
• Zrzeczenie roszczeń może ograniczać dochodzenie określonych świadczeń, jeśli jest skuteczne.
• Nowacja wymaga jasnego zamiaru umorzenia dawnego zobowiązania i ustanowienia nowego.

Dlaczego nazwa dokumentu nie przesądza o jego skutkach?

Nazwa „aneks”, „porozumienie” albo „ugodowe uregulowanie” nie rozstrzyga skutków prawnych, ponieważ oświadczenia stron interpretuje się według ich rzeczywistej treści i kontekstu.

• Paragraf o saldzie zadłużenia może mieć inne znaczenie niż paragraf o kursie spłaty.
• Oświadczenie o zapoznaniu się z ryzykiem nie musi automatycznie oznaczać rezygnacji z ochrony przed abuzywnością.
• Termin „bez zastrzeżeń” wymaga odczytania wraz z całym dokumentem i jego przedmiotem.
• Data podpisu pozwala ustalić, które raty oraz zdarzenia dokument miał objąć.

Zdanie możliwe do cytowania: Aneks antyspreadowy i zrzeczenie roszczeń to różne konstrukcje, dlatego możliwość spłaty bezpośrednio w CHF nie oznacza bez dalszej analizy potwierdzenia klauzuli abuzywnej.

Jakiego problemu prawnego dotyczył wyrok TSUE C-19/20?

Wyrok TSUE C-19/20 dotyczył sprawy I.W. i R.W. przeciwko Bankowi BPH S.A., w której Sąd Okręgowy w Gdańsku zapytał o skutki późniejszej zmiany potencjalnie nieuczciwych warunków kredytu oraz o granice ingerencji sądu; orzeczenie zapadło 29 kwietnia 2021 r. jako ECLI:EU:C:2021:341.

Trybunał interpretował art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG. Pierwszy przepis stanowi o niewiążącym charakterze nieuczciwych warunków wobec konsumenta, a drugi nakazuje zapewnić skuteczne środki przeciwdziałania ich dalszemu stosowaniu (źródło: dyrektywa 93/13/EWG, 1993).

Czy TSUE rozstrzygnął spór kredytobiorców z Bankiem BPH?

Nie, TSUE udzielił wykładni prawa Unii, a nie rozstrzygnął za Sąd Okręgowy w Gdańsku, czy konkretna umowa I.W. i R.W. była ważna lub nieważna.

To typowa rola postępowania prejudycjalnego. Sąd krajowy ustala fakty, interpretuje dokumenty i wydaje orzeczenie w sporze, stosując standard wskazany przez Trybunał.

• TSUE wyjaśnił znaczenie ochrony konsumenta wynikającej z dyrektywy 93/13/EWG.
• Sąd krajowy bada treść umowy, aneksu oraz dowody dotyczące zawarcia dokumentów.
• Bank BPH S.A. był stroną postępowania głównego, a nie instytucją wydającą wykładnię prawa.
• C-19/20 należy odróżniać od spraw C-260/18, C-520/21 i C-756/22, które dotyczyły innych pytań prawnych.

Co oznacza wolna i świadoma zgoda konsumenta?

Wolna i świadoma zgoda konsumenta oznacza zgodę udzieloną przy wiedzy, że pierwotny warunek może go nie wiązać, oraz przy rozumieniu prawnych i ekonomicznych konsekwencji rezygnacji z tej ochrony.

„Konsument może zrezygnować z ochrony przed nieuczciwym warunkiem tylko wtedy, gdy zgoda jest wolna i świadoma, a nowe postanowienie nie jest samo nieuczciwe.” - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, C-19/20, 29 kwietnia 2021 r., parafraza tez z pkt 46-59

• Informacja o możliwej bezskuteczności pierwotnego warunku jest elementem oceny świadomości konsumenta.
• Wyjaśnienie skutków ekonomicznych powinno odnosić się do konkretnej treści porozumienia.
• Dobrowolność zgody wymaga oceny warunków, w których konsument podpisał dokument.
• Nowy mechanizm kursowy także wymaga kontroli pod kątem uczciwości.

Zdanie możliwe do cytowania: C-19/20 nie unieważnił konkretnej umowy, lecz wskazał, że rezygnacja z ochrony dyrektywy 93/13 wymaga wolnej i świadomej zgody konsumenta.

Czy sam podpis pod aneksem wystarcza?

Nie, sam podpis pod aneksem nie przesądza o świadomej rezygnacji z ochrony przed klauzulą abuzywną, ponieważ sąd powinien ustalić zakres informacji, treść oświadczeń i realną wiedzę konsumenta w chwili podpisania (źródło: TSUE, C-19/20, 2021).

Nie chodzi o tworzenie jednego formularza idealnej zgody. Chodzi o rzetelne zbadanie, czy konsument wiedział, z czego rezygnuje i jakie mogą być skutki takiej decyzji. To zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Jak ustala się zakres informacji przekazanych konsumentowi?

Zakres informacji ustala się przede wszystkim na podstawie dokumentów, korespondencji, treści rozmów wykazywanych dowodowo oraz konstrukcji samego aneksu.

• Treść aneksu pokazuje, czy bank opisał zmianę kursu, saldo, ryzyko i zakres oświadczeń.
• Załączniki mogą zawierać tabele, symulacje albo wyjaśnienia istotne dla oceny świadomości.
• Korespondencja poprzedzająca podpis może wskazywać cel proponowanego rozwiązania.
• Protokół rozmowy lub zeznania mogą mieć znaczenie, jeśli sąd dopuści takie dowody.
• Termin udostępnienia dokumentu wpływa na możliwość rzeczywistego zapoznania się z jego treścią.

Czy aneks musi wprost używać słowa „abuzywność”?

To zależy od treści i kontekstu, ponieważ brak jednego określonego słowa nie przesądza automatycznie ani o skuteczności, ani o nieskuteczności zgody konsumenta.

Jednak dokument, który nie informuje o możliwym niewiążącym charakterze pierwotnej klauzuli i nie pozwala zrozumieć konsekwencji rezygnacji z ochrony, może rodzić istotne pytania w świetle standardu TSUE. Ocena pozostaje zadaniem sądu krajowego.

• Jasny język ułatwia ustalenie, czego dotyczyło oświadczenie konsumenta.
• Ogólnikowe formuły mogą wymagać zestawienia z pozostałymi zapisami umowy.
• Oświadczenie o ryzyku walutowym nie jest tym samym co zgoda na skutki abuzywności.
• Podpis pod wzorcem bankowym stanowi dowód złożenia oświadczenia, ale nie kończy analizy jego świadomego charakteru.

Zdanie możliwe do cytowania: Podpis konsumenta jest ważnym faktem dowodowym, lecz według standardu C-19/20 nie zastępuje ustalenia, czy zgoda była wolna, świadoma i dotyczyła konkretnych konsekwencji.

Czy aneks usuwa skutki stosowania niedozwolonej klauzuli przed jego zawarciem?

Zmiana sposobu wykonywania umowy na przyszłość nie usuwa automatycznie skutków, które niedozwolona klauzula wywołała przed zawarciem aneksu; trzeba odrębnie zbadać pierwotny mechanizm, zakres porozumienia oraz ewentualne oświadczenia stron (źródło: TSUE, C-19/20, 2021).

Przykład: aneks z 2014 r. pozwalający spłacać raty bezpośrednio w CHF może zmienić sposób regulowania kolejnych rat. Nie oznacza to samo przez się odpowiedzi na pytanie o przeliczenia dokonane w latach wcześniejszych według tabeli banku.

Jak odróżnić przyszłe zasady spłaty od wcześniejszych rozliczeń?

Pierwszym krokiem jest ustalenie daty obowiązywania każdego postanowienia i sprawdzenie, czy dokument wyraźnie reguluje także świadczenia spełnione przed jego podpisaniem.

1. Należy ustalić datę zawarcia umowy kredytu oraz datę każdego późniejszego aneksu.
2. Należy porównać pierwotny sposób ustalania kursu z mechanizmem wprowadzonym aneksem.
3. Należy sprawdzić, czy aneks opisuje wyłącznie przyszłe raty, czy także saldo i wcześniejsze rozliczenia.
4. Należy oddzielić zapis o spłacie w CHF od odrębnego zapisu o zrzeczeniu roszczeń.
5. Należy odczytać dokument w świetle art. 385¹ Kodeksu cywilnego i dyrektywy 93/13/EWG.

Czy sąd może usunąć tylko nieuczciwy fragment warunku?

Tak, ale tylko w ograniczonej sytuacji, gdy wadliwy element stanowi odrębne zobowiązanie umowne, a jego usunięcie nie zmienia istoty pozostałego warunku.

TSUE sprzeciwia się sądowemu „przepisywaniu” nieuczciwego warunku tak, aby przedsiębiorca zachował korzyść z wadliwej konstrukcji. Inaczej może wyglądać sytuacja, w której da się odłączyć samodzielny, odrębny element bez tworzenia przez sąd nowej umowy.

• Odrębność elementu wymaga analizy języka, funkcji i skutków postanowienia.
• Usunięcie nie może prowadzić do zmiany podstawowego sensu zobowiązania.
• Sąd nie może zastąpić bankowego mechanizmu własnym rozwiązaniem wyłącznie po to, aby utrzymać umowę.
• Ocena częściowego usunięcia zależy od konstrukcji konkretnej klauzuli.

Podobny kierunek ochronny wyraża uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, akcentująca znaczenie świadomej, wyraźnej i wolnej zgody konsumenta przy zmianie skutków abuzywności (źródło: Sąd Najwyższy, III CZP 6/21, 2021).

Zdanie możliwe do cytowania: Aneks dotyczący przyszłej spłaty nie działa automatycznie wstecz, a częściowe usunięcie klauzuli jest możliwe tylko bez zmiany istoty pozostałego warunku.

Jakie znaczenie wyrok C-19/20 ma dla frankowicza?

Wyrok C-19/20 daje kryteria oceny skutków aneksu do kredytu CHF, lecz nie tworzy zasady, że każdy aneks jest skuteczny albo bezskuteczny; znaczenie mają pełna dokumentacja, chronologia i indywidualne okoliczności sprawy.

Ten standard pomaga uporządkować pytania prawne. Nie zastępuje jednak analizy umowy, tabel kursowych, historii spłat oraz późniejszych porozumień. Nie pozwala też uczciwie obiecać nieważności umowy, odfrankowienia ani zwrotu określonej kwoty.

Jakich wniosków nie wolno wyprowadzać z podpisania aneksu?

Nie wolno zakładać, że podpisany aneks zawsze zamyka drogę do badania klauzuli albo że zawsze jest bez znaczenia dla sprawy.

• Podpisanie aneksu antyspreadowego nie oznacza automatycznej rezygnacji z roszczeń.
• Spłata bezpośrednio w CHF nie przesądza samodzielnie o ocenie pierwotnego spreadu.
• Zmiana kursu stosowanego później nie rozstrzyga bez dalszej analizy rozliczeń wcześniejszych.
• Wzmianka o akceptacji salda wymaga odczytania z pozostałymi postanowieniami dokumentu.
• Wyrok TSUE nie gwarantuje rezultatu konkretnego postępowania przeciwko bankowi.

Jak czytać aneks w kontekście całej umowy?

Pierwszym krokiem jest zestawienie każdego paragrafu aneksu z odpowiadającym mu zapisem pierwotnej umowy i ustalenie, od kiedy zmiana miała obowiązywać.

Pomocne jest uporządkowanie dokumentów chronologicznie: umowa, regulamin, aneksy, harmonogramy i potwierdzenia spłat. Dopiero wtedy można odróżnić zmianę mechanizmu na przyszłość od ewentualnego potwierdzenia wcześniejszej klauzuli. Zagadnienia podstawowe wyjaśniają także hasła: klauzule abuzywne w umowach frankowych, aneks antyspreadowy, dyrektywa 93/13 a kredyty frankowe oraz skutki nieważności umowy kredytu frankowego.

• Umowa kredytu określa pierwotny mechanizm indeksacji albo denominacji.
• Aneks wskazuje zakres późniejszej zmiany i datę jej wejścia w życie.
• Historia spłat pozwala przyporządkować świadczenia do poszczególnych okresów.
• Oświadczenia stron wymagają oceny w świetle prawa konsumenckiego i dowodów sprawy.

Zdanie możliwe do cytowania: Dla frankowicza C-19/20 jest narzędziem oceny treści aneksu, a nie obietnicą konkretnego rozstrzygnięcia, ponieważ wynik zależy od okoliczności sprawy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy podpisanie aneksu automatycznie naprawia klauzulę abuzywną?

Nie. Z wyroku TSUE C-19/20 wynika, że znaczenie ma między innymi wolna i świadoma zgoda konsumenta oraz uczciwy charakter nowego postanowienia. Skutki konkretnego aneksu zależą od jego treści i okoliczności sprawy.

Co oznacza wolna i świadoma zgoda na klauzulę?

To zgoda udzielona przy wiedzy, że pierwotny warunek może nie wiązać konsumenta, oraz przy rozumieniu skutków rezygnacji z ochrony. Sam podpis pod dokumentem przygotowanym przez bank nie musi dowodzić spełnienia tych przesłanek.

Czy aneks może działać wstecz?

Zmiana sposobu wykonywania umowy na przyszłość nie usuwa automatycznie skutków pierwotnego warunku sprzed zawarcia aneksu. Odmienny skutek może wynikać z wyraźnych oświadczeń stron, lecz ich skuteczność wymaga indywidualnej oceny.

Czy aneks antyspreadowy oznacza rezygnację z roszczeń?

Nie należy przyjmować takiego skutku wyłącznie na podstawie nazwy dokumentu lub umożliwienia spłaty bezpośrednio w CHF. Trzeba sprawdzić, czy dokument zawiera odrębne oświadczenia o potwierdzeniu warunku albo rezygnacji z ochrony.

Czy postanowienie wprowadzone aneksem może być abuzywne?

Tak. Nowe postanowienie również podlega kontroli na zasadach ochrony konsumenta. Zmiana pierwotnej klauzuli nie wystarczy, jeżeli zastępujący ją warunek sam tworzy nieuczciwą nierównowagę praw i obowiązków stron.

Czy TSUE w sprawie C-19/20 unieważnił umowę kredytobiorców?

Nie. TSUE odpowiedział na pytania dotyczące wykładni prawa Unii, zwłaszcza dyrektywy 93/13/EWG. Ustalenie faktów i zastosowanie kryteriów do konkretnej umowy należało do sądu krajowego.

Czy sąd może usunąć tylko nieuczciwy fragment klauzuli?

Tak, lecz tylko w ograniczonych sytuacjach, gdy element stanowi odrębne zobowiązanie możliwe do samodzielnej kontroli. Usunięcie nie może zmieniać istoty warunku ani prowadzić do sądowego przepisania umowy.

Źródła i literatura

Jakie dokumenty stanowią podstawę przedstawionych wyjaśnień?

Poniższe źródła są aktami prawnymi albo orzeczeniami właściwych instytucji. Stan prawny i nowsze orzecznictwo należy zweryfikować przed publikacją oraz przy analizie konkretnej sprawy.

1. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi BPH S.A., C-19/20, wyrok z 29 kwietnia 2021 r., ECLI:EU:C:2021:341.
2. EUR-Lex, wyrok w sprawie C-19/20, dostęp do dokumentu ECLI:EU:C:2021:341.
3. Dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r., w szczególności art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1.
4. ISAP, ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, art. 385¹-385³, aktualny tekst jednolity należy sprawdzić przed publikacją.
5. Sąd Najwyższy, uchwała z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21; rekord w bazie SAOS wymaga weryfikacji aktualnego adresu przed publikacją.

Treść ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Ocena skutków aneksu i postanowień umowy zależy od okoliczności konkretnej sprawy oraz aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa.

Przeczytaj również

• Co dzieje się z klauzulą abuzywną po uznaniu jej za bezskuteczną?