Umowa CHF bez klauzul przeliczeniowych

Table of Contents

Mechanizm przeliczeniowy w konstrukcji kredytu CHF

Mechanizm przeliczeniowy w kredycie CHF to zespół postanowień, charakteryzujący się powiązaniem wypłaty, salda lub rat z kursem franka szwajcarskiego, tabelą kursową banku i ryzykiem zmiany wartości zobowiązania. W wyroku z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europej analizował właśnie skutki klauzul różnic kursowych w umowie Kamila i Justyny Dziubak z Raiffeisen Bank International AG.

Jak klauzule kursowe określają wypłatę i spłatę kredytu?

Mechanizm działa zwykle w dwóch etapach: najpierw przy uruchomieniu kredytu, a potem przy ustalaniu raty i salda. Trzeba czytać oba etapy łącznie, ponieważ jedna klauzula może wpływać na kwotę wypłaconą w PLN, a druga na późniejsze rozliczenie kapitału oraz odsetek.

Przykład uproszczony: umowa przewiduje wypłatę 300 000 zł, bank dzieli tę kwotę przez własny kurs kupna CHF, na przykład 2,50 zł, i zapisuje saldo 120 000 CHF. Gdy rata zostaje wyliczona w CHF, a konsument spłaca ją w PLN według kursu sprzedaży z tabeli banku, kurs wpływa zarówno na ratę, jak i na pozostałe saldo. To model ilustracyjny, nie opis każdej umowy.

Klauzula wypłaty może określać, według jakiego kursu bank przelicza złote na frank szwajcarski w dniu uruchomienia środków.
Klauzula spłaty może wskazywać kurs sprzedaży CHF używany do przeliczenia raty wyrażonej wcześniej w walucie obcej.
Tabela kursowa banku może zawierać kurs kupna i kurs sprzedaży ustalane według zasad opisanych dokładnie albo bardzo ogólnie.
Mechanizm indeksacji CHF może oddziaływać na saldo kapitału, choć wypłata i faktyczne raty następowały w złotych.
Oprocentowanie oparte historycznie o LIBOR CHF jest odrębnym elementem umowy i nie stanowi kursu przeliczeniowego.

Czym różni się mechanizm przeliczeniowy od spreadu walutowego?

Spread walutowy to różnica między kursem kupna a kursem sprzedaży, natomiast mechanizm przeliczeniowy obejmuje szersze zasady powiązania świadczeń z CHF. Spread może być częścią tego mechanizmu, lecz nie wyczerpuje jego funkcji ani nie przesądza sam o abuzywności warunku.

Jeżeli bank przy wypłacie użył kursu kupna 2,50 zł, a przy spłacie kursu sprzedaży 2,60 zł, różnica 0,10 zł obrazuje spread. Pytanie prawne może jednak dotyczyć także tego, czy umowa pozwalała konsumentowi zrozumieć, jak bank wyznacza oba kursy i jakie konsekwencje może mieć zmiana kursu CHF/PLN.

Dlaczego nazwa produktu nie rozstrzyga jego konstrukcji?

Nazwa „kredyt frankowy” nie zastępuje analizy tekstu umowy, regulaminu i harmonogramu. W analizowanych dokumentach szczególne znaczenie mają definicja kwoty kredytu, reguły uruchomienia środków, sposób zapisu salda oraz warunki spłaty.

Jedna umowa może używać słowa „denominowany”, lecz wypłacać złote po przeliczeniu określonym kursem; inna może nosić nazwę kredytu indeksowanego i inaczej kształtować saldo. Dlatego pojęcia omawia także hasło kredyt indeksowany a denominowany, a sam spread wyjaśnia materiał spread walutowy.

Główny przedmiot umowy i główne świadczenia stron

Główny przedmiot umowy to warunki określające zasadnicze świadczenia stron, charakteryzujące się centralną funkcją dla rodzaju kontraktu, wpływem na zobowiązanie banku i obowiązek zwrotu po stronie konsumenta. Art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG wiąże ograniczenie kontroli takich warunków z wymogiem prostego i zrozumiałego języka.

Co wynika z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG?

Art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG dotyczy warunków określających główny przedmiot umowy lub relację ceny i świadczenia, gdy zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Nie oznacza to, że każde postanowienie dotyczące istoty kredytu pozostaje poza kontrolą konsumencką.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europej w sprawie C-26/13 Kásler wskazał, że przejrzystość obejmuje nie tylko poprawność językową, lecz także możliwość zrozumienia mechanizmu i jego następstw ekonomicznych. Konsument powinien móc ocenić, jak warunek może oddziaływać na jego zobowiązanie.

„Wymóg prostego i zrozumiałego języka należy rozumieć szeroko: konsument ma móc ocenić ekonomiczne konsekwencje mechanizmu umownego.” - parafraza stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii Europej, wyrok C-26/13 Kásler i Káslerné Rábai, 2014

Jak art. 385(1) Kodeksu cywilnego odnosi się do klauzul CHF?

Art. 385(1) Kodeksu cywilnego przewiduje, że niedozwolone postanowienie wzorca nie wiąże konsumenta, jeżeli kształtuje jego prawa i obowiązki sprzecznie z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jego interesy. Przepis zawiera też zastrzeżenie dla jednoznacznie sformułowanych postanowień określających główne świadczenia stron.

Najpierw bada się więc funkcję danego postanowienia, a następnie jego przejrzystość i ewentualną abuzywność. Charakter głównego świadczenia nie jest automatyczną przesłanką nieważności umowy CHF. Nie przesądza też, że sąd nie może oceniać warunku.

Art. 385(1) Kodeksu cywilnego wymaga oceny, czy konsument uzgodnił warunek indywidualnie oraz jaki był jego skutek dla praw i obowiązków stron.
Dyrektywa 93/13/EWG wymaga ochrony konsumenta przed nieuczciwym warunkiem, a nie poprawiania całej umowy według swobodnego uznania.
Art. 58 Kodeksu cywilnego może mieć znaczenie dopiero przy odrębnej ocenie skutku dla całej czynności prawnej.
Art. 353(1) Kodeksu cywilnego wyznacza granice swobody umów, lecz sam nie daje automatycznej odpowiedzi na los każdej klauzuli kursowej.

Czy poprawna gramatyka oznacza przejrzystość ekonomiczną?

Nie. Klauzula może być napisana poprawnie, a mimo to nie pozwalać przeciętnemu konsumentowi oszacować skali ryzyka kursowego, wpływu kursu na saldo albo zasad tworzenia tabeli banku.

W praktyce redakcyjnej przy analizie dokumentów zwracam uwagę, czy informacja o ryzyku wskazuje mechanizm, a nie tylko ogólnie ostrzega przed zmianą kursu. Istotne jest również, czy dokumenty przekazane przy zawarciu umowy pokazują związek między CHF, ratą, kapitałem i tabelą kursową banku.

Indeksacja i denominacja a możliwość dalszego wykonywania umowy

Kredyt indeksowany i kredyt denominowany różnią się sposobem opisania kwoty, salda oraz przeliczeń, charakteryzując się jednak możliwym powiązaniem świadczeń z frankiem szwajcarskim, kursem CHF/PLN i ryzykiem walutowym. Sama etykieta produktu nie rozstrzyga, czy po eliminacji klauzuli przeliczeniowej umowę da się wykonywać zgodnie z prawem krajowym.

Czym różni się kredyt indeksowany od denominowanego?

W kredycie indeksowanym kwotę często określa się w PLN, a saldo zostaje powiązane z CHF według przewidzianego przeliczenia. W kredycie denominowanym kwota może zostać oznaczona w CHF, podczas gdy wypłata następuje w PLN po zastosowaniu kursu. Konkretne wzorce bankowe potrafią jednak znacząco się różnić.

Element	Kredyt indeksowany	Kredyt denominowany
Kwota wskazana w umowie	Często wyrażona w PLN.	Często wyrażona w CHF.
Rola kursu przy wypłacie	Może służyć ustaleniu salda w CHF.	Może służyć ustaleniu kwoty PLN wypłacanej konsumentowi.
Rola kursu przy spłacie	Może przeliczać ratę CHF na PLN.	Może przeliczać ratę CHF na PLN.
Skutek usunięcia klauzuli	Zależy od pozostałej treści i prawa krajowego.	Również zależy od pozostałej treści i prawa krajowego.

Czy po usunięciu klauzuli da się obliczyć raty?

To zależy od tego, czy pozostała treść pozwala ustalić kapitał, saldo, raty i oprocentowanie bez tworzenia przez sąd nowego mechanizmu. Przy kredycie CHF nie można przyjąć jednej reguły ani wyłącznie na podstawie nazwy „indeksowany” albo „denominowany”.

Kwota udostępnionego kapitału ma znaczenie, ponieważ pozwala sprawdzić, czy świadczenie banku pozostaje oznaczalne.
Saldo zadłużenia ma znaczenie, ponieważ bez niego nie da się ocenić dalszego rozliczenia rat kapitałowych.
Harmonogram spłat ma znaczenie, ponieważ pokazuje praktyczne powiązanie rat z CHF oraz kursami tabelowymi.
Oprocentowanie oparte o LIBOR CHF trzeba odróżnić od kursu waluty, gdyż pełni inną funkcję ekonomiczną.
Aneksy i regulamin mają znaczenie, ponieważ mogą zmieniać sposób spłaty albo definicje użyte w umowie głównej.

Dlaczego analiza całej umowy jest konieczna?

Analiza całej umowy jest konieczna, bo mechanizm przeliczeniowy może być rozproszony między paragrafami dotyczącymi kwoty, wypłaty, spłaty, tabeli kursowej i zabezpieczenia. Nie wystarczy wykreślić jednego zdania i założyć, że pozostała umowa zachowuje identyczny sens gospodarczy.

Termin odfrankowienie kredytu opisuje w praktyce możliwe dalsze obowiązywanie umowy po wyłączeniu mechanizmu walutowego. Nie jest jednak ustawowo zdefiniowanym roszczeniem i nie stanowi automatycznej konsekwencji abuzywności.

Co sąd może zrobić po stwierdzeniu abuzywności klauzuli?

Po stwierdzeniu abuzywności klauzula przeliczeniowa nie wiąże konsumenta, a umowa może trwać dalej wyłącznie wtedy, gdy jej pozostała treść pozwala na wykonanie zgodne z prawem krajowym. Art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG i wyrok TSUE C-260/18 wyznaczają tę zasadę bez automatycznej odpowiedzi dla wszystkich umów CHF.

Jak działa bezskuteczność klauzuli wobec konsumenta?

Bezskuteczność postanowienia oznacza, że niedozwolony warunek nie wiąże konsumenta, ale nie jest tym samym co nieważność całej umowy. Następny etap polega na ocenie, czy umowa może nadal obowiązywać bez tego warunku.

To rozróżnienie jest ważne: usunięcie mechanizmu kursowego może prowadzić do różnych skutków zależnie od konstrukcji kontraktu. Hasło klauzule abuzywne w umowie kredytu CHF omawia przesłanki samej kontroli, natomiast los całej umowy wymaga dalszej oceny.

„Po wyłączeniu nieuczciwego warunku sąd krajowy ocenia według prawa krajowego, czy umowa może dalej obowiązywać bez tego warunku.” - parafraza stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii Europej, wyrok C-260/18 Dziubak, 2019

Czy sąd może zastąpić tabelę banku kursem średnim NBP?

Nie, kurs średni NBP nie wchodzi automatycznie w miejsce tabeli banku tylko dlatego, że jest publiczny i obiektywny. Zastąpienie warunku wymaga właściwej podstawy prawnej oraz zgodności z celem ochronnym i odstraszającym dyrektywy 93/13/EWG.

TSUE w sprawie C-260/18 wskazał granice uzupełniania umowy na podstawie ogólnych zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów. Sąd nie powinien konstruować za przedsiębiorcę nowego, „uczciwszego” miernika kursu, gdy prowadziłoby to do utrwalenia skutków nieuczciwego wzorca.

Usunięcie całego warunku wymaga ustalenia, czy jego pozostała część ma samodzielne i zgodne z prawem znaczenie.
Częściowe wykreślenie nie może zmieniać sensu klauzuli przez tworzenie nowej treści korzystnej dla banku.
Przepis dyspozytywny może być rozważany wyjątkowo, gdy rzeczywiście reguluje brakujący element stosunku prawnego.
Kurs średni Narodowego Banku Polskiego nie jest uniwersalnym zamiennikiem każdej klauzuli kursowej.
Zgoda konsumenta ma znaczenie dla ochrony, ale nie tworzy dowolnej normy pozwalającej uzupełnić umowę.

Kiedy konsument może wyrazić stanowisko wobec skutków?

Konsument powinien móc zająć świadome stanowisko, gdy eliminacja warunku może prowadzić do braku dalszego obowiązywania umowy. Sąd powinien uwzględnić to stanowisko w granicach prawa, lecz nie może przez samą zgodę konsumenta dowolnie dopisać brakującej klauzuli.

TSUE i Sąd Najwyższy o dalszym obowiązywaniu umowy

Orzecznictwo TSUE i Sądu Najwyższego wskazuje ramy oceny, charakteryzujące się ochroną konsumenta, oceną możliwości utrzymania umowy według prawa krajowego i znaczeniem świadomego stanowiska konsumenta. Wyrok C-260/18 z 2019 r. oraz uchwała Sądu Najwyższego III CZP 6/21 z 7 maja 2021 r. nie zastępują analizy konkretnego wzorca.

Co wynika z wyroku TSUE C-260/18 Dziubak?

Wyrok C-260/18 potwierdza, że po eliminacji nieuczciwych warunków dotyczących różnic kursowych sąd krajowy bada możliwość dalszego obowiązywania umowy zgodnie z prawem krajowym. Nie daje on podstawy do twierdzenia, że każda umowa CHF musi zostać uznana za nieważną albo zawsze może funkcjonować jako kredyt złotowy.

Sprawa dotyczyła Kamila Dziubaka i Justyny Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG. Jej znaczenie polega na wyjaśnieniu granic zastępowania nieuczciwych warunków, a nie na stworzeniu jednego mechanicznego wzoru rozstrzygnięcia.

Jakie znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego III CZP 6/21?

Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego III CZP 6/21 dotyczy między innymi trwałej bezskuteczności umowy i rozliczeń stron w kontekście niedozwolonych postanowień. Dla omawianego zagadnienia ważne jest, że skutków nie można oddzielać od ochrony należycie poinformowanego konsumenta.

„Ocena skutków trwałej bezskuteczności wymaga uwzględnienia ochrony konsumenta oraz jego należycie poinformowanego stanowiska.” - parafraza tezy wynikającej z uchwały Sądu Najwyższego, III CZP 6/21, 2021

Wyrok C-260/18 wskazuje, że sąd krajowy stosuje prawo krajowe przy ocenie możliwości dalszego obowiązywania umowy.
Wyrok C-26/13 wyjaśnia, że przejrzystość obejmuje ekonomiczne rozumienie warunku przez konsumenta.
Uchwała III CZP 6/21 przypomina o znaczeniu świadomego stanowiska konsumenta dla skutków bezskuteczności.
Orzecznictwo nie pozwala utożsamiać jednej wadliwej klauzuli z identycznym wynikiem każdej sprawy.

Czy orzecznictwo nakazuje unieważniać każdą umowę CHF?

Nie. Orzecznictwo wyznacza standard badania nieuczciwych warunków i ich skutków, natomiast rozstrzygnięcie zależy od postanowień umowy, dokumentów towarzyszących oraz okoliczności sprawy.

Test możliwości utrzymania konkretnej umowy

Test możliwości utrzymania umowy CHF obejmuje identyfikację klauzuli, kontrolę jej znaczenia, wyłączenie warunku i ocenę pozostałego kontraktu, charakteryzując się analizą dokumentów z chwili zawarcia umowy oraz przepisów prawa krajowego. Nie jest to instrukcja prowadzenia procesu ani gotowa diagnoza prawna konkretnego kredytu.

Jak sąd bada możliwość dalszego wykonywania umowy?

Sąd bada kolejno treść warunków, ich funkcję i możliwość wykonania pozostałej umowy bez niedozwolonego mechanizmu. Kluczowe pytanie brzmi: czy po jego wyłączeniu nadal można określić świadczenia stron bez zastępowania umowy inną konstrukcją?

Sąd identyfikuje postanowienia dotyczące wypłaty, salda, rat oraz tabeli kursowej banku.
Sąd ocenia abuzywność według stanu z chwili zawarcia umowy, a nie wyłącznie według późniejszego wykonywania kursów.
Sąd eliminuje warunek, który nie wiąże konsumenta, bez samodzielnego poprawiania jego treści.
Sąd sprawdza, czy pozostałe postanowienia pozwalają ustalić kapitał, raty, saldo i zasady oprocentowania.
Sąd ocenia skutki na gruncie prawa krajowego oraz znaczenie poinformowanego stanowiska konsumenta.

Jakie dokumenty mają znaczenie?

Znaczenie mają dokumenty składające się na cały stosunek umowny: sama umowa, regulamin, aneksy, wniosek kredytowy, harmonogramy oraz informacje o ryzyku. Dokument może zawierać definicję kursu albo mechanizmu, której nie powtarza umowa główna.

Umowa kredytu określa podstawowe świadczenia, kwotę i zasady spłaty, dlatego stanowi punkt wyjścia analizy.
Regulamin może zawierać definicje tabeli kursowej i sposób stosowania kursu kupna lub sprzedaży.
Aneks może zmieniać walutę spłaty albo sposób rozliczeń, lecz nie naprawia automatycznie pierwotnej abuzywności.
Harmonogramy rat pokazują praktyczne zastosowanie postanowień, ale nie zastępują oceny treści wzorca z daty zawarcia umowy.
Oświadczenia o ryzyku trzeba badać pod kątem konkretności informacji, a nie tylko samego podpisu konsumenta.

Czy późniejsze wykonywanie umowy usuwa problem pierwotnej klauzuli?

Nie automatycznie. Ocena abuzywności zasadniczo odnosi się do chwili zawarcia umowy, choć późniejsze dokumenty, takie jak aneks, mogą wymagać odrębnej analizy ich treści i świadomej zgody konsumenta.

Znaczenie dla frankowicza i zastrzeżenie informacyjne

Usunięcie mechanizmu przeliczeniowego nie prowadzi automatycznie ani do utrzymania umowy kredytu, ani do nieważności umowy CHF, ponieważ decydują treść konkretnego kontraktu, prawo krajowe i ocena sądu. Różnica między bezskutecznością klauzuli a nieważnością całej umowy ma dla rozliczeń stron zasadnicze znaczenie.

Czy można z góry przewidzieć rezultat?

Nie, wynik zależy od okoliczności sprawy. Dokumenty bankowe z tego samego okresu mogą zawierać odmienne definicje kursu, postanowienia aneksowe lub inne reguły określenia salda.

Bezskuteczność klauzuli dotyczy konkretnego postanowienia wobec konsumenta.
Utrzymanie umowy wymaga możliwości jej wykonywania bez tego postanowienia.
Odfrankowienie jest praktycznym określeniem możliwego skutku, a nie odrębną instytucją ustawową.
Nieważność umowy kredytu CHF wymaga odrębnej oceny podstaw i skutków dla całej umowy.
Rozliczenie świadczeń banku i konsumenta może stanowić osobne zagadnienie prawne.

Co powinien zapamiętać kredytobiorca?

Najważniejsze jest rozdzielenie czterech pytań: czym była klauzula kursowa, czy była przejrzysta, czy jest abuzywna oraz czy umowa może funkcjonować bez niej. Te pytania nie mają jednej odpowiedzi dla wszystkich kredytów CHF.

Materiał nieważność umowy kredytu CHF wyjaśnia pojęcie nieważności, lecz nie zastępuje indywidualnej oceny umowy. Treść ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Ocena możliwości utrzymania konkretnej umowy zależy od jej treści oraz okoliczności sprawy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy usunięcie klauzuli przeliczeniowej zawsze powoduje nieważność umowy?

Nie. Sąd powinien ustalić, czy po wyłączeniu nieuczciwego warunku umowa może obiektywnie obowiązywać zgodnie z prawem krajowym. Wynik zależy między innymi od konstrukcji kredytu, pozostałych postanowień i roli mechanizmu walutowego.

Czy sąd może zastąpić tabelę kursową banku kursem średnim NBP?

Nie jest to automatyczne rozwiązanie. Możliwość uzupełnienia umowy musi mieć odpowiednią podstawę prawną i pozostawać zgodna z ochronnym oraz odstraszającym celem dyrektywy 93/13/EWG.

Co oznacza, że klauzula dotyczy głównego przedmiotu umowy?

Chodzi o warunek współokreślający zasadnicze zobowiązania stron, a nie jedynie poboczny sposób wykonania umowy. Taki warunek może podlegać kontroli, jeżeli nie został przedstawiony prostym i zrozumiałym językiem w rozumieniu prawa konsumenckiego.

Czy umowa bez mechanizmu przeliczeniowego automatycznie staje się kredytem złotowym z LIBOR CHF?

Nie. LIBOR CHF był historycznym wskaźnikiem oprocentowania, a nie kursem przeliczeniowym, dlatego nie można mieszać tych pojęć. Dalsze obowiązywanie umowy wymaga oceny jej pozostałej treści i zależy od okoliczności sprawy.

Czy kredyt indeksowany łatwiej utrzymać niż denominowany?

Nie można przyjąć takiej reguły. Sama nazwa konstrukcji nie przesądza skutku, ponieważ znaczenie mają sposób określenia kwoty, waluta wypłaty, zasady ustalania salda i możliwość obliczenia świadczeń po eliminacji klauzul.

Czy późniejszy aneks może naprawić nieuczciwą klauzulę?

Nie dzieje się to automatycznie. Trzeba zbadać treść aneksu, zakres informacji przekazanych konsumentowi oraz to, czy świadomie i dobrowolnie zaakceptował on skutki prawne odnoszące się do konkretnego warunku.

Czy stanowisko konsumenta ma znaczenie?

Tak, szczególnie gdy rozważa się skutki braku możliwości dalszego obowiązywania umowy. Konsument powinien otrzymać informację o możliwych konsekwencjach, ale jego stanowisko nie pozwala sądowi dowolnie tworzyć brakującego mechanizmu umownego.

Źródła i literatura

Poniższe źródła należy sprawdzać przed publikacją pod kątem aktualnego tekstu aktu prawnego, metryki orzeczenia i dostępności oficjalnego dokumentu. Są to źródła pierwotne lub instytucjonalne, przydatne do weryfikacji pojęć użytych w artykule.

Akty prawne i orzecznictwo unijne

Dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r., w szczególności art. 4 ust. 2, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, sprawa C-260/18 Dziubak, wyrok z 3 października 2019 r.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, sprawa C-26/13 Kásler i Káslerné Rábai, wyrok z 30 kwietnia 2014 r.

Prawo krajowe i Sąd Najwyższy

Kodeks cywilny w ISAP, w tym art. 385(1), art. 58 i art. 353(1); aktualne brzmienie należy sprawdzić przed publikacją.
Sąd Najwyższy, uchwała składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21; przed cytowaniem należy zweryfikować pełny tekst i metrykę w oficjalnej bazie.
Narodowy Bank Polski, publikacje kursów średnich walut; kurs NBP stanowi dane referencyjne, a nie automatyczny zamiennik klauzuli umownej.

Przeczytaj również

r. pr. Piotr Nowicki

Radca prawny specjalizujacy sie w prawie konsumenckim i sporach z bankami. Wyjasnia pojecia i mechanizmy kredytow frankowych jezykiem zrozumialym dla kredytobiorcy, z odwolaniem do orzecznictwa TSUE i Sadu Najwyzszego.