Czy kredyt denominowany można było odfrankowić tak samo jak kredyt indeksowany?

Czy kredyt denominowany można było odfrankowić tak samo jak indeksowany?

Kredyt denominowany do CHF i kredyt indeksowany do CHF nie tworzą identycznej konstrukcji prawnej, choć w obu przypadkach banki stosowały mechanizmy kursowe. W sprawie C-260/18 z 3 października 2019 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej analizował umowę indeksowaną, a nie denominowaną. Dlatego skutek usunięcia klauzul przeliczeniowych zależy od treści konkretnej umowy, regulaminu i sposobu wypłaty środków.

Odfrankowienie nie jest terminem ustawowym. To skrót używany w sporach o kredyty powiązane z CHF, najczęściej dla sytuacji, w której umowa ma dalej obowiązywać po wyeliminowaniu niedozwolonego mechanizmu walutowego. W odniesieniu do denominacji taki rezultat nie może być zakładany automatycznie.

• Kredyt denominowany zwykle wskazywał kwotę zobowiązania w CHF, choć bank często wypłacał środki w PLN.
• Kredyt indeksowany zwykle określał kwotę kredytu w PLN, a saldo bank przeliczał na CHF według reguł zapisanych w umowie lub regulaminie.
• Klauzule abuzywne w umowie kredytu ocenia się według przesłanek z art. 385¹ Kodeksu cywilnego, a nie tylko przez pryzmat późniejszego wzrostu kursu CHF.
• Usunięcie tabeli kursowej banku może prowadzić do dalszego obowiązywania umowy albo do niemożności jej utrzymania - zależy to od okoliczności sprawy.
• Nazwa handlowa produktu bankowego nie przesądza sama o jego kwalifikacji jako denominowanego lub indeksowanego.

Najkrótsza odpowiedź: kredytu denominowanego nie należy traktować jak indeksowanego tylko dlatego, że bank wypłacił pieniądze w złotych i pobierał raty w złotych.

Kredyt denominowany i indeksowany - porównanie mechanizmów

Kredyt denominowany a indeksowany różni przede wszystkim punkt, w którym do umowy wchodzi CHF. W konstrukcji denominowanej kwota kredytu jest co do zasady oznaczona w CHF, natomiast w indeksacji kwotę podaje się w PLN, a następnie wiąże z kursem CHF. Ta różnica może mieć znaczenie przy badaniu, co pozostaje po wyłączeniu klauzul przeliczeniowych.

W jakiej walucie określano kwotę kredytu w obu konstrukcjach?

W kredycie denominowanym kwota kredytu była zasadniczo wyrażona w CHF, a w kredycie indeksowanym - w PLN z późniejszym przeliczeniem do CHF.

Przykład pokazuje różnicę wyraźniej niż sama nazwa produktu. Jeżeli umowa denominowana przewidywała 100 000 CHF, a bank wypłacał złote po kursie kupna z własnej tabeli, dokładna kwota wypłaty w PLN mogła zależeć od kursu zastosowanego w dniu uruchomienia. Przy indeksacji bank mógł wpisać w umowie 300 000 PLN, po czym przeliczyć tę kwotę na saldo CHF według kursu ustalonego w mechanizmie umownym.

Jak dochodziło do wypłaty i spłaty kredytu denominowanego?

Wypłata kredytu denominowanego często wymagała przeliczenia kwoty CHF na PLN według kursu kupna CHF, a spłata rat w PLN mogła następować według kursu sprzedaży CHF.

Różnica między kursem kupna i sprzedaży tworzyła spread walutowy. Sam spread nie przesądza jeszcze o abuzywności postanowienia, ale sposób określenia kursu ma znaczenie: trzeba ustalić, czy konsument znał kryteria jego tworzenia i czy bank nie otrzymał jednostronnej swobody w ustalaniu świadczenia.

Element umowy	Kredyt indeksowany do CHF	Kredyt denominowany do CHF
Kwota wskazana w umowie	Zwykle PLN.	Zwykle CHF.
Rola przeliczenia przy wypłacie	Może służyć ustaleniu salda w CHF.	Często służy ustaleniu kwoty faktycznie wypłacanej w PLN.
Rola przeliczenia przy spłacie	Może przeliczać saldo lub ratę CHF na PLN.	Może przeliczać ratę wyrażoną w CHF na PLN.
Znaczenie usunięcia tabeli banku	Wymaga oceny, czy saldo i raty można dalej ustalić.	Może dotyczyć także ustalenia kwoty wypłaconego kapitału.

Dlaczego waluta zobowiązania, wypłaty i spłaty to różne kwestie?

Waluta zobowiązania, waluta wypłaty i waluta spłaty mogą być różne, dlatego wypłata środków w PLN nie dowodzi samodzielnie, że umowa była zwykłym kredytem złotowym.

W praktyce redakcyjnej r. pr. Piotra Nowickiego analiza zaczyna się od zestawienia kilku dokumentów, nie od etykiety na pierwszej stronie umowy. Trzeba czytać definicje, paragraf o uruchomieniu, regulamin, tabelę kursową, harmonogram oraz ewentualne aneksy.

• Umowa kredytowa powinna wskazywać kwotę, walutę i zasady oprocentowania zobowiązania.
• Regulamin może zawierać definicję kursu kupna CHF i kursu sprzedaży CHF stosowanych przez bank.
• Dyspozycja wypłaty może pokazywać, w jakiej walucie kredytobiorca faktycznie otrzymał środki.
• Harmonogram spłat może ujawniać, czy ratę wyliczano najpierw w CHF, a następnie przeliczano na PLN.
• Aneks może zmieniać sposób spłaty, lecz nie zawsze wyjaśnia pierwotną konstrukcję umowy.

Co w praktyce oznacza odfrankowienie?

Odfrankowienie kredytu to potoczne określenie dalszego wykonywania umowy po wyłączeniu niedozwolonego mechanizmu powiązania świadczeń z CHF, charakteryzujące się eliminacją konkretnego warunku, zachowaniem pozostałej części kontraktu i koniecznością oceny jego wykonalności. Art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego stanowi podstawę oceny, czy postanowienie wiąże konsumenta.

Co oznacza usunięcie niedozwolonego mechanizmu przeliczeniowego?

Usunięcie niedozwolonego mechanizmu przeliczeniowego oznacza brak związania konsumenta danym warunkiem, jeżeli spełnione są przesłanki art. 385¹ Kodeksu cywilnego.

Przepis wymaga, aby postanowienie nieuzgodnione indywidualnie kształtowało prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszało jego interesy. Ocena nie polega na prostym porównaniu wysokości raty przed i po wzroście kursu CHF. Bada się przede wszystkim treść wzorca, zakres informacji oraz rozkład ryzyka w chwili zawierania umowy.

„Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.” - Kodeks cywilny, art. 385¹ § 1, tekst obowiązujący

Samodzielna teza: stwierdzenie abuzywności konkretnej klauzuli nie oznacza jeszcze automatycznej zmiany całej umowy w kredyt złotowy oprocentowany LIBOR-em.

Dlaczego termin odfrankowienie pasuje głównie do indeksacji?

Termin odfrankowienie odnosi się głównie do indeksacji, ponieważ kwota kredytu bywa tam od początku oznaczona w PLN, a zakwestionowany mechanizm dotyczy powiązania salda i rat z CHF.

W denominacji sytuacja może być trudniejsza. Po wyłączeniu klauzuli kursowej pojawia się pytanie, jak ustalić złotową równowartość kwoty zapisanej w CHF i czy da się obliczyć świadczenia bez stworzenia nowej treści umowy. LIBOR, a obecnie w wielu relacjach rynkowych jego następca SARON, jest wskaźnikiem oprocentowania, nie kursem CHF i nie zastępuje samodzielnie mechanizmu walutowego.

• Odfrankowienie nie jest przewalutowaniem dokonanym na podstawie porozumienia z bankiem.
• Odfrankowienie nie jest synonimem nieważności umowy denominowanej.
• Klauzula abuzywna nie oznacza każdego postanowienia, które po latach stało się ekonomicznie niekorzystne.
• WIBOR, LIBOR i SARON odnoszą się do oprocentowania, a kurs CHF do wartości waluty.
• Utrzymanie umowy po usunięciu klauzul wymaga odrębnej oceny jej treści.

Czy umowa denominowana może przetrwać bez mechanizmu kursowego?

To zależy od tego, czy po wyłączeniu nieuczciwych warunków można nadal ustalić główne świadczenia stron bez zastępowania ich nowym mechanizmem ekonomicznym. W kredycie denominowanym przeliczenie CHF na PLN może decydować nie tylko o wysokości rat, lecz także o kwocie faktycznie wypłaconego kapitału. Standard ochrony wynika z dyrektywy 93/13/EWG i jej wykładni przez TSUE.

Czy po usunięciu tabel kursowych można ustalić kwotę wypłaty i zasady spłaty?

To zależy od brzmienia umowy, ponieważ tabela kursowa banku mogła określać kwotę wypłaty w PLN oraz wysokość rat płaconych przez konsumenta.

Przykład pierwszy: umowa wskazuje 80 000 CHF, ale wypłatę „według kursu kupna z tabeli banku z dnia uruchomienia”. Po eliminacji tej reguły trzeba ustalić, czy dokumenty zawierają inną, dopuszczalną podstawę określenia wypłaty. Przykład drugi: umowa podaje równocześnie 80 000 CHF i dokładną kwotę 320 000 PLN, lecz dalsze rozliczenia pozostawia tabeli banku. Te sytuacje mogą wymagać odmiennej oceny.

Czy sąd może zastąpić nieuczciwy mechanizm kursem średnim NBP?

Nie, kurs średni NBP nie powinien być automatycznym zamiennikiem tabeli banku, ponieważ sąd nie może dowolnie przekształcać nieuczciwego warunku po to, aby zachować umowę.

Wyrok TSUE C-260/18 przypomina, że eliminacja nieuczciwego warunku ma przywracać równowagę stron, a nie zachęcać przedsiębiorcę do stosowania takich mechanizmów z założeniem, że sąd później je skoryguje. Ewentualne zastosowanie przepisu dyspozytywnego wymaga konkretnej podstawy prawnej i analizy sprawy. Kurs średni Narodowego Banku Polskiego nie działa jako uniwersalna odpowiedź na każdą lukę kontraktową.

Parafraza stanowiska TSUE: sąd krajowy nie może zmienić treści nieuczciwego warunku, gdyż osłabiłoby to odstraszający skutek ochrony przewidzianej przez dyrektywę 93/13/EWG. - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, C-260/18, 2019

Co należy sprawdzić przed oceną dalszego obowiązywania umowy?

Przed oceną dalszego obowiązywania umowy należy porównać co najmniej sześć dokumentów: umowę, regulamin, dyspozycję wypłaty, harmonogram, historię spłat i aneksy.

Takie zestawienie pokazuje, czy kurs kupna CHF i kurs sprzedaży CHF były elementem ubocznym rozliczeń, czy mechanizmem koniecznym do określenia kwoty wypłaty albo raty. Pozornie podobne wzorce bankowe często różnią się jednym zdaniem dotyczącym uruchomienia kredytu. To zdanie może mieć znaczenie.

• Kwota kredytu wymaga sprawdzenia, czy podano ją wyłącznie w CHF, wyłącznie w PLN czy w obu walutach.
• Klauzula wypłaty wymaga ustalenia, kto wybierał kurs i z jakiego dnia pochodził kurs przeliczenia.
• Klauzula spłaty wymaga sprawdzenia, czy bank stosował kurs sprzedaży CHF z własnej tabeli.
• Regulamin wymaga analizy, czy wskazywał mierzalne kryteria ustalania kursów walut.
• Informacja o ryzyku wymaga oceny, czy konsument otrzymał ją przed zawarciem umowy i w zrozumiałej formie.

Jakie znaczenie dla kredytów denominowanych ma wyrok TSUE w sprawie C-260/18?

Wyrok TSUE w sprawie C-260/18 z 3 października 2019 r. ma znaczenie dla kredytów denominowanych jako wykładnia zasad ochrony konsumenta z dyrektywy 93/13/EWG, lecz zapadł na tle umowy indeksowanej. Nie rozstrzyga automatycznie, czy dana umowa denominowana pozostanie w mocy, czy nie będzie mogła dalej obowiązywać.

Czego dotyczyła sprawa państwa Dziubak?

Sprawa C-260/18, Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, dotyczyła umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej.

TSUE wyjaśnił, że po usunięciu nieuczciwych warunków sąd krajowy ocenia możliwość dalszego obowiązywania umowy. Znaczenie ma również świadoma, dobrowolna i poinformowana wola konsumenta co do konsekwencji ewentualnego upadku umowy. Nie można jednak przenosić każdego szczegółu tej sprawy na denominację bez analizy różnic konstrukcyjnych.

Dlaczego wniosków z indeksacji nie można przenosić automatycznie?

Wniosków z indeksacji nie można przenosić automatycznie, ponieważ w denominacji kurs może służyć ustaleniu kwoty wypłaty, a nie wyłącznie salda przeliczonego z wcześniej określonej kwoty PLN.

Przykład trzeci: przy indeksacji konsument otrzymał dokładnie 250 000 PLN wpisane w umowie, a CHF służył do wyznaczania salda. Przykład czwarty: przy denominacji umowa określiła 70 000 CHF, zaś kwota PLN wynikała dopiero z kursu banku. Różnica nie przesądza wyniku, ale wyznacza pytania, które trzeba zadać.

• TSUE C-260/18 dotyczy standardu ochrony przed nieuczciwymi warunkami, nie jednej uniwersalnej formuły rozliczeń.
• Dyrektywa 93/13/EWG wymaga, aby nieuczciwy warunek nie wiązał konsumenta.
• Stanowisko konsumenta ma znaczenie, gdy upadek umowy mógłby narazić go na szczególnie niekorzystne konsekwencje.
• Sąd nie powinien swobodnie tworzyć nowego kursu tylko dla ratowania umowy.
• Konstrukcja denominacji wymaga osobnego badania waluty zobowiązania, wypłaty i spłaty.

Jak Sąd Najwyższy ocenia dalsze obowiązywanie umów po usunięciu niedozwolonych postanowień?

Sąd Najwyższy w uchwale III CZP 25/22 z 25 kwietnia 2024 r. odniósł się do skutków stosowania niedozwolonych postanowień w umowach kredytów powiązanych z walutą obcą. Dla spraw denominowanych kluczowe pozostaje pytanie, czy po eliminacji konkretnego warunku umowa zachowuje elementy konieczne do dalszego wykonywania. Oficjalną treść uchwały trzeba zawsze sprawdzić przed publikacją lub powołaniem w konkretnej sprawie.

Co wynika z uchwały III CZP 25/22 dla analizy denominacji?

Uchwała III CZP 25/22 nie pozwala opisać każdej umowy denominowanej jednym schematem, ponieważ skutek abuzywności wymaga ustalenia treści konkretnego kontraktu.

Istotne jest rozróżnienie trzech poziomów: bezskuteczności danego postanowienia wobec konsumenta, możliwości dalszego obowiązywania umowy oraz konsekwencji, gdy utrzymanie umowy bez tego postanowienia nie jest możliwe. Te pojęcia bywają mieszane, choć nie znaczą tego samego.

Czy nieważność umowy denominowanej jest automatyczna?

Nie, nieważność umowy denominowanej nie jest automatycznym skutkiem stwierdzenia abuzywności klauzuli kursowej.

Trzeba zbadać, czy wyeliminowany warunek dotyczy elementu, bez którego nie da się ustalić świadczeń stron ani wykonywać kontraktu zgodnie z prawem. Wynik zależy od okoliczności sprawy, w tym od brzmienia dokumentów i statusu konsumenta.

• Bezskuteczność postanowienia oznacza ocenę, czy konkretny warunek wiąże konsumenta na podstawie art. 385¹ Kodeksu cywilnego.
• Utrzymanie umowy wymaga ustalenia, czy pozostała treść pozwala określić świadczenia stron.
• Nieważność umowy może być rozważana, gdy bez usuniętego warunku kontrakt nie może dalej funkcjonować.
• Teoria dwóch kondykcji dotyczy sposobu rozliczania odrębnych roszczeń stron, a nie kwalifikacji każdej klauzuli jako abuzywnej.
• Przedawnienie roszczeń wymaga odrębnej oceny stanu faktycznego i aktualnego orzecznictwa.

Od czego zależy ocena konkretnej umowy kredytu denominowanego?

Ocena konkretnej umowy kredytu denominowanego zależy od dokumentów, statusu konsumenta, mechanizmu ustalania kursów i informacji przekazanych przed podpisaniem kontraktu. Najważniejsze nie jest samo słowo „denominowany”, lecz odpowiedź na pytanie, kto ustalał kurs kupna CHF i kurs sprzedaży CHF oraz czy bez tych postanowień można ustalić świadczenia stron.

Jakie dokumenty trzeba sprawdzić?

Pierwszy krok obejmuje zebranie umowy, regulaminu, wszystkich aneksów, dyspozycji wypłaty, harmonogramów oraz historii faktycznych spłat.

Przykład piąty: aneks umożliwiający spłatę bezpośrednio w CHF może być ważnym dokumentem dla okresu po jego zawarciu, ale nie usuwa sam przez się pytania o pierwotny sposób ustalania kursu przy wypłacie. Przykład szósty: załączona tabela kursowa może wyjaśniać technikę przeliczeń, ale nie zawsze wskazuje obiektywne kryteria tworzenia kursu.

Czy status konsumenta i negocjacje mają znaczenie?

Tak, status konsumenta, zakres informacji o ryzyku walutowym i rzeczywiste indywidualne uzgodnienie warunku mają bezpośrednie znaczenie przy ocenie z art. 385¹ Kodeksu cywilnego.

Indywidualne uzgodnienie nie wynika tylko z podpisania formularza albo możliwości wyboru produktu z oferty banku. Analiza powinna odróżnić rzeczywiste negocjowanie danego warunku od zaakceptowania gotowego wzorca. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz Rzecznik Finansowy publikowali materiały dotyczące ochrony konsumentów, lecz wpis w rejestrze lub opracowanie instytucji nie zastępują analizy całej umowy.

• Treść umowy wskazuje, czy kwotę zobowiązania oznaczono w CHF, PLN albo równolegle w obu walutach.
• Regulamin pokazuje, czy bank opisał sposób wyznaczania kursu kupna i sprzedaży waluty.
• Dokumenty przedkontraktowe mogą mieć znaczenie dla oceny, jak przedstawiono ryzyko kursowe konsumentowi.
• Historia spłat pokazuje praktyczne zastosowanie kursów, ale nie zastępuje badania wzorca z chwili zawarcia umowy.
• Nazwa produktu bankowego stanowi wskazówkę, lecz nie zastępuje analizy jego rzeczywistego mechanizmu.

Materiał nie odpowiada na pytanie, czy w konkretnej sprawie należy zawrzeć ugodę, wystąpić z pozwem albo żądać określonego rozliczenia. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej udzielonej po analizie dokumentów.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kredyt denominowany jest kredytem złotowym?

Nie można tego rozstrzygnąć wyłącznie na podstawie wypłaty środków w PLN. Należy zbadać, w jakiej walucie umowa określała kwotę kredytu, saldo, zasady wypłaty oraz reguły spłaty rat. W denominacji zobowiązanie mogło być wyrażone w CHF, mimo że kredytobiorca otrzymał złote.

Czy odfrankowienie jest pojęciem ustawowym?

Nie. Odfrankowienie to potoczne określenie używane w sporach o umowy powiązane z CHF. Najczęściej opisuje dalsze wykonywanie umowy po wyłączeniu niedozwolonego mechanizmu walutowego, a nie ustawową instytucję o jednolitych skutkach.

Czy usunięcie tabeli kursowej zawsze powoduje nieważność kredytu denominowanego?

Nie, taki automatyzm nie istnieje. Trzeba ustalić, czy bez zakwestionowanego mechanizmu da się określić główne świadczenia stron i wykonywać umowę. Ocena zależy od okoliczności sprawy oraz od treści umowy i dokumentów towarzyszących.

Czy sąd może zastąpić kurs banku średnim kursem NBP?

Nie należy zakładać, że kurs średni NBP zawsze zastąpi tabelę kursową banku. Wyrok TSUE C-260/18 sprzeciwia się dowolnej zmianie nieuczciwego warunku tylko po to, aby utrzymać umowę. Potrzebna jest konkretna podstawa prawna i analiza ochronnego celu dyrektywy 93/13/EWG.

Czy wyrok TSUE C-260/18 dotyczył kredytu denominowanego?

Nie, sprawa C-260/18 dotyczyła kredytu indeksowanego do waluty obcej. Wyrok jest istotny dla standardu ochrony konsumenta i skutków eliminowania nieuczciwych warunków. Nie przesądza jednak samodzielnie rezultatu każdej sprawy dotyczącej denominacji.

Czy pozostawienie oprocentowania opartego na LIBOR jest zawsze możliwe?

Nie. LIBOR jest wskaźnikiem oprocentowania, a nie mechanizmem ustalania kursu CHF ani automatycznym skutkiem eliminacji klauzuli kursowej. Możliwość dalszego stosowania określonego oprocentowania zależy od konstrukcji zobowiązania, treści postanowień i oceny, czy umowa może obowiązywać bez wadliwego warunku.

Jak rozpoznać, czy umowa jest denominowana czy indeksowana?

Najpierw trzeba sprawdzić walutę kwoty kredytu wpisaną do umowy. Następnie należy przeanalizować zasady wypłaty, ustalania salda i obliczania rat. Pomocne są kredyt denominowany - definicja i mechanizm oraz kredyt indeksowany do CHF, ale kwalifikacja wymaga odczytania konkretnej dokumentacji.

Źródła i literatura

1. ISAP - Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, art. 385¹ i art. 385².
2. EUR-Lex - Dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
3. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej - wyrok z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG.
4. Sąd Najwyższy - baza orzeczeń, uchwała Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22.
5. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów - rejestr klauzul niedozwolonych.

Zobacz także: co oznaczają klauzule abuzywne, odfrankowienie kredytu oraz nieważność umowy kredytu frankowego. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej.