Czarny czwartek 15 stycznia 2015 roku - co zdecydował Szwajcarski Bank Narodowy i dlaczego kurs franka gwałtownie wzrósł?

Table of Contents

Co wydarzyło się podczas czarnego czwartku 15 stycznia 2015 roku?

Czarny czwartek frankowy to nazwa gwałtownego umocnienia CHF po decyzji Swiss National Bank z 15 stycznia 2015 roku o rezygnacji z obrony poziomu 1,20 CHF za euro. Tego samego dnia bank centralny Szwajcarii obniżył stopę dla określonych depozytów na żądanie do minus 0,75 procent, co wywołało silną reakcję na parach EUR/CHF i CHF/PLN.

Nie był to automatyczny „upadek” wszystkich kredytów frankowych ani zdarzenie, które samo w sobie przesądziło o nieważności umowy. Był to przede wszystkim szok walutowy. Dla osób spłacających kredyt indeksowany lub denominowany do CHF oznaczał jednak widoczną zmianę złotowej wartości rat oraz salda.

  • Decyzja z 15 stycznia 2015 roku dotyczyła polityki walutowej banku centralnego Szwajcarii, a nie polskich umów kredytowych.
  • Poziom 1,20 odnosił się do pary EUR/CHF, czyli liczby franków potrzebnych do nabycia jednego euro.
  • Kurs CHF/PLN zależał jednocześnie od relacji CHF do euro oraz od kursu złotego wobec euro i innych walut.
  • Rata kredytu CHF mogła wzrosnąć w złotych, choć sama kwota raty wyrażona we frankach nie musiała ulec zmianie.
  • Ocena prawna umowy wymaga analizy jej treści, tabel kursowych, daty zawarcia i sposobu wykonywania.

Jedno zdanie do zapamiętania: czarny czwartek pokazał materializację ryzyka kursowego, ale nie zastąpił prawnej kontroli postanowień konkretnej umowy.

Polityka SNB przed 15 stycznia 2015 roku

Polityka kursowa SNB od 2011 roku polegała na utrzymywaniu dolnej granicy EUR/CHF na poziomie 1,20, charakteryzującej się deklarowaną gotowością do nieograniczonych zakupów walut obcych, ochroną przed nadmiernym umocnieniem franka oraz bezpośrednim odniesieniem do euro. SNB ogłosił tę zasadę 6 września 2011 roku.

Co oznaczał minimalny kurs 1,20 franka za euro?

Minimalny kurs 1,20 CHF za euro oznaczał, że SNB nie chciał dopuścić do spadku EUR/CHF poniżej 1,20, a więc do dalszego umacniania franka względem euro poza wyznaczoną granicę.

Mechanizm bywa błędnie przedstawiany jako stały kurs franka wobec wszystkich walut. Tak nie było. Nie ustalał kursu CHF/PLN i nie gwarantował polskiemu kredytobiorcy określonej wysokości raty w złotych. Był narzędziem polityki monetarnej Szwajcarii, stosowanym wobec jednej pary walutowej.

  • Para EUR/CHF opisuje liczbę franków przypadających na jedno euro, dlatego poziom 1,20 był granicą relacji euro do franka.
  • Poziom minimalny obowiązywał od 6 września 2011 roku do 15 stycznia 2015 roku, czyli przez ponad trzy lata.
  • SNB komunikował gotowość do kupowania walut obcych w nieograniczonych ilościach, aby bronić wskazanego poziomu.
  • Mechanizm miał ograniczać skutki nadmiernego popytu na CHF jako walutę uznawaną przez rynek za bezpieczną przystań.
  • Polski kurs CHF/PLN pozostawał kursem pośrednim, zależnym także od wyceny złotego na rynku walutowym.

Dlaczego SNB bronił poziomu EUR/CHF?

SNB bronił poziomu EUR/CHF, ponieważ silny frank obniżał konkurencyjność cenową szwajcarskiego eksportu i zwiększał presję deflacyjną w gospodarce Szwajcarii.

W komunikacie z 2011 roku bank wskazywał, że bardzo wysoka wycena franka stanowi zagrożenie dla gospodarki i niesie ryzyko rozwoju deflacji. To ważny kontekst: decyzja nie była instrumentem ochrony zagranicznych kredytobiorców, lecz reakcją na warunki makroekonomiczne w Szwajcarii.

„SNB will enforce this minimum rate with the utmost determination and is prepared to buy foreign currency in unlimited quantities.” - Swiss National Bank, komunikat o ustanowieniu minimalnego kursu EUR/CHF, 2011

Thomas Jordan, stojący wówczas na czele SNB, reprezentował instytucję podejmującą decyzje z perspektywy stabilności cen i gospodarki szwajcarskiej. Z perspektywy frankowicza istotne jest co innego: kurs waluty może zależeć od decyzji banku centralnego, na które strony umowy kredytu nie mają wpływu.

Co SNB ogłosił 15 stycznia 2015 roku?

15 stycznia 2015 roku Szwajcarski Bank Narodowy zrezygnował z obrony minimalnego kursu 1,20 CHF za euro i obniżył stopę dla określonych depozytów na żądanie do minus 0,75 procent. Decyzja usunęła mechanizm ograniczający aprecjację franka wobec euro, dlatego rynek zareagował natychmiastowo i gwałtownie.

Na czym polegało zniesienie minimalnego kursu EUR/CHF?

Zniesienie minimalnego kursu EUR/CHF polegało na zakończeniu przez SNB interwencji służących utrzymaniu granicy 1,20, obowiązującej od września 2011 roku.

Bank nie zastąpił tej granicy nowym stałym poziomem. Po komunikacie rynek mógł swobodniej wyceniać franka wobec euro. Inwestorzy, którzy zakładali dalszą ochronę poziomu 1,20, musieli nagle zmienić swoje pozycje i oczekiwania.

  • Komunikat SNB z 15 stycznia 2015 roku zakończył politykę minimalnego kursu EUR/CHF bez okresu przejściowego.
  • Decyzja nie ustanawiała minimalnego ani maksymalnego kursu CHF/PLN dla polskiego rynku.
  • Wycena franka po komunikacie następowała na wielu rynkach i w wielu systemach transakcyjnych jednocześnie.
  • Różne źródła mogły pokazywać odmienne ceny, ponieważ notowania zmieniały się w trakcie dnia i zależały od płynności.
  • W umowie kredytowej znaczenie praktyczne miał zwykle kurs wskazany w jej mechanizmie rozliczeń lub tabeli banku.

Jaką stopę SNB ustalił dla depozytów na żądanie?

SNB obniżył 15 stycznia 2015 roku stopę dla określonych depozytów na żądanie do -0,75 procent, co miało zmniejszać atrakcyjność przechowywania środków we frankach.

Ujemna stopa nie była jednak prostym „hamulcem” dla kursu. Rynek oceniał przede wszystkim odejście od bariery 1,20 EUR/CHF. W krótkim czasie znaczenie miały także automatyczne zlecenia, zabezpieczenia transakcji oraz ograniczona gotowość dealerów do wystawiania cen.

„The SNB is discontinuing the minimum exchange rate of CHF 1.20 per euro.” - Swiss National Bank, „Discontinuation of the minimum exchange rate and lowering of the interest rate”, 15 stycznia 2015 roku

Fakt źródłowy: parametry decyzji - rezygnacja z minimum i stopa -0,75 procent - wynikają bezpośrednio z komunikatu SNB z 15 stycznia 2015 roku.

Dlaczego rezygnacja z minimum umocniła franka?

Dlaczego rezygnacja z minimum umocniła franka?

Rezygnacja z minimum umocniła franka, ponieważ rynek utracił publicznie deklarowaną barierę dla spadku EUR/CHF, a uczestnicy rynku jednocześnie zwiększyli popyt na CHF i ograniczyli podaż waluty. Nagłość decyzji oraz słabsza płynność w części momentów handlu zwiększyły rozpiętość między ofertami kupna i sprzedaży.

Jak oczekiwania rynku zmieniły się po decyzji?

Po decyzji inwestorzy musieli w krótkim czasie przyjąć, że SNB nie będzie już automatycznie bronił poziomu 1,20 EUR/CHF, co zmieniło wycenę ryzyka walutowego.

Kurs walutowy nie reaguje wyłącznie na bieżące dane gospodarcze. Reaguje także na oczekiwania wobec banku centralnego. Gdy znika wcześniej komunikowany mechanizm ochronny, rynek koryguje pozycje. Właśnie dlatego określenie „gwałtowna aprecjacja” lepiej oddaje wydarzenie niż sugestia jednego, spokojnego wzrostu kursu.

  • Popyt na CHF zwiększał się, ponieważ część uczestników rynku traktowała franka jako aktywo o podwyższonej odporności na niepewność.
  • Zmiana oczekiwań była nagła, ponieważ SNB zakończył politykę minimum bez wcześniejszego harmonogramu wygaszania.
  • Automatyczne zlecenia zabezpieczające mogły przyspieszać transakcje na rynku walutowym.
  • Ograniczona liczba dostępnych ofert powodowała, że ceny widoczne w systemach mogły szybko się zmieniać.
  • Różnica między kursem kupna a sprzedaży mogła okresowo rosnąć, co ma znaczenie dla spreadu walutowego.

Jakie znaczenie miały płynność i zmienność rynku?

Płynność rynku oznacza łatwość zawarcia transakcji po cenie zbliżonej do bieżącego notowania, a 15 stycznia 2015 roku jej spadek zwiększał zmienność i różnice między kwotowaniami.

To wyjaśnia, dlaczego nie należy budować argumentu na pojedynczym wykresie znalezionym w internecie. Cena śróddzienna, kurs zamknięcia, kurs referencyjny oraz kurs z bankowej tabeli mają różne funkcje. W analizie kredytu decyduje zapis umowy i data zastosowania kursu przez bank, nie najwyższy przypadkowy punkt na wykresie.

Jak zareagował kurs CHF/PLN?

Kurs CHF/PLN 15 stycznia 2015 roku silnie się zmieniał, lecz nie istnieje jedna uniwersalna liczba opisująca cały dzień. Kurs średni Narodowego Banku Polskiego jest kursem referencyjnym publikowanym w tabeli, natomiast banki komercyjne stosowały własne kursy kupna i sprzedaży, a notowania międzybankowe zmieniały się w czasie.

Czym różni się kurs referencyjny NBP od notowań śróddziennych?

Kurs średni NBP jest publikowaną wartością referencyjną, a notowanie śróddzienne jest ceną obserwowaną na rynku o konkretnej godzinie, dlatego te wartości nie muszą być identyczne.

Narodowy Bank Polski publikuje tabele średnich kursów walut według własnej metodologii. Bankowy kurs sprzedaży CHF, użyty przykładowo do przeliczenia raty, może być wyższy od kursu średniego. Kurs kupna, ważny w innym mechanizmie rozliczenia, może być niższy. Tę różnicę opisuje często pojęcie spreadu walutowego.

Rodzaj kursu Co opisuje Znaczenie dla analizy kredytu
Kurs średni NBP Referencyjną wartość z tabeli NBP dla danego dnia. Pomaga opisać tło historyczne, lecz nie zastępuje kursu umownego banku.
Notowanie międzybankowe Cenę rynkową zmieniającą się w ciągu sesji. Pokazuje zmienność, ale wymaga wskazania godziny i dostawcy danych.
Kurs kupna banku Cenę, po której bank kupuje walutę według swojej tabeli. Może mieć znaczenie przy wypłacie albo spłacie, zależnie od treści umowy.
Kurs sprzedaży banku Cenę, po której bank sprzedaje walutę według swojej tabeli. Może wpływać na złotową wysokość raty rozliczanej przez bank.

Źródło metodologiczne: archiwalne tabele kursów Narodowego Banku Polskiego; kurs średni NBP nie jest zapisem każdej transakcji rynkowej ani automatycznie kursem z tabeli banku.

Jak poprawnie opisywać kurs z 15 stycznia 2015 roku?

Aby poprawnie opisać kurs z 15 stycznia 2015 roku, trzeba wskazać parę walutową, źródło, godzinę lub tabelę oraz rodzaj kursu: średni, kupna, sprzedaży albo śróddzienny.

  • Opis „CHF/PLN wzrósł” powinien wskazywać, czy chodzi o kurs średni NBP, notowanie rynkowe czy tabelę konkretnego banku.
  • Opis „1,20 CHF za euro” powinien wyraźnie wskazywać parę EUR/CHF, aby nie mylić jej z CHF/PLN.
  • W analizie raty należy porównać kurs użyty przez bank w dniu rozliczenia z mechanizmem zapisanym w umowie.
  • W analizie salda należy oddzielić saldo wyrażone w CHF od jego aktualnej wartości w złotych.
  • W publikacji historycznej należy unikać twierdzenia, że jeden kurs obowiązywał przez cały czarny czwartek.

Jedno zdanie do cytowania: 15 stycznia 2015 roku nie da się uczciwie opisać jednym kursem CHF/PLN bez podania źródła i momentu notowania.

Jak wzrost CHF wpłynął na raty i saldo zadłużenia?

Wzrost CHF wpływał na raty i saldo przez przeliczenie kwot frankowych na złote: im wyższy kurs CHF/PLN zastosowany zgodnie z mechanizmem umowy, tym wyższa złotowa wartość tej samej kwoty CHF. Skala skutku zależała od typu umowy, harmonogramu, tabel bankowych i pozostałego kapitału.

Jak działał mechanizm przeliczenia raty na złote?

Mechanizm przeliczenia raty polegał zwykle na pomnożeniu raty wyrażonej w CHF przez kurs wskazany w umowie lub tabeli banku, co po wzroście CHF podnosiło kwotę pobieraną w PLN.

Przykład ma charakter uproszczony. Jeżeli rata wynosiła 500 CHF, przy kursie 3,00 zł jej równowartość wynosiła 1 500 zł. Przy kursie 4,00 zł ta sama rata odpowiada 2 000 zł. Nie oznacza to jednak, że każdy kredyt rozliczał się według takich kursów lub że sama rata CHF pozostawała zawsze niezmienna - wpływ miało także oprocentowanie, w tym historycznie LIBOR, a później SARON.

  • Rata w CHF może składać się z części kapitałowej i odsetkowej, a każda z nich podlega przeliczeniu na PLN według zasad umowy.
  • Wyższy kurs CHF/PLN zwiększa złotową kwotę raty, nawet jeśli jej nominalna wysokość w CHF jest taka sama.
  • Oprocentowanie kredytu CHF należało odróżnić od kursu walutowego, ponieważ są to dwa różne elementy ekonomiczne umowy.
  • WIBOR dotyczył typowo kredytów złotowych, podczas gdy w kredytach CHF występował zwykle LIBOR, a po reformie wskaźników SARON.
  • Historia faktycznych spłat jest bardziej miarodajna niż pojedyncze porównanie kursów z dwóch dat.

Dlaczego rosło saldo kredytu frankowego w złotych?

Saldo kredytu frankowego rosło w złotych, gdy pozostała do spłaty kwota wyrażona lub przeliczona na CHF była mnożona przez wyższy kurs franka.

Przykład: saldo 100 000 CHF przy kursie 3,00 zł odpowiada 300 000 zł, a przy kursie 4,00 zł - 400 000 zł. To ilustracja matematyczna, nie wyliczenie dla konkretnej umowy. W kredycie indeksowanym do CHF i kredycie denominowanym w CHF kolejność przeliczeń może być różna, dlatego dokumenty trzeba czytać osobno.

Redakcja Frankowe ABC regularnie podkreśla jedną praktyczną zasadę: do oceny realnego skutku potrzebne są umowa, aneksy, harmonogram i historia spłat. Wykres CHF/PLN nie pokaże samodzielnie, jaki kurs bank zastosował w konkretnym rozliczeniu.

Czy czarny czwartek spowodował nieważność umów CHF?

Czy czarny czwartek spowodował nieważność umów CHF?

Nie, czarny czwartek nie spowodował sam przez się nieważności umów CHF, ponieważ był zdarzeniem ekonomicznym, a ocena umowy zależy od jej postanowień oraz okoliczności konkretnej sprawy. W sprawach konsumenckich analizuje się między innymi przejrzystość mechanizmu kursowego i ewentualną abuzywność warunków na moment zawarcia umowy.

Dlaczego wzrost kursu nie jest samodzielną podstawą nieważności?

Wzrost kursu nie jest samodzielną podstawą nieważności, ponieważ ryzyko kursowe może być elementem konstrukcji kredytu walutowego, a sąd bada przede wszystkim podstawę prawną i treść konkretnego stosunku umownego.

Inaczej mówiąc, wysoka rata nie zastępuje analizy prawnej. W sprawach frankowych mogą mieć znaczenie postanowienia dotyczące ustalania kursów, informacji o ryzyku, waluty wypłaty i spłaty oraz zakresu świadczeń stron. Punktem odniesienia dla kontroli niedozwolonych postanowień konsumenckich jest między innymi art. 3851 Kodeksu cywilnego oraz dyrektywa 93/13.

  • Art. 3851 Kodeksu cywilnego dotyczy postanowień nieuzgodnionych indywidualnie, które kształtują prawa konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy.
  • Dyrektywa 93/13 odnosi się do nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich i stanowi istotny punkt odniesienia dla orzecznictwa TSUE.
  • Wyrok TSUE w sprawie C-260/18 dotyczył skutków eliminacji nieuczciwych warunków w umowie kredytu, a nie samego faktu wzrostu kursu CHF.
  • Orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych wymaga odniesienia do treści oraz okoliczności konkretnej umowy.
  • Rejestr klauzul niedozwolonych UOKiK może mieć znaczenie informacyjne, lecz nie zwalnia z analizy brzmienia danego wzorca umownego.

Jak czarny czwartek może być wykorzystany w analizie prawnej?

Czarny czwartek może ilustrować skalę ryzyka kursowego, ale nie zastępuje dowodu abuzywności ani nie przesądza rezultatu postępowania.

Zdarzenie może pomóc wyjaśnić ekonomiczny skutek ekspozycji na CHF. Prawnik analizujący umowę powinien jednak wrócić do daty jej zawarcia i sprawdzić, czy bank przedstawił mechanizm kursowy w sposób jasny oraz jakie uprawnienia przyznał sobie przy tworzeniu tabel. Zależy to od okoliczności sprawy.

„Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.” - art. 3851 § 1 Kodeksu cywilnego

Jakie znaczenie ma czarny czwartek dla frankowiczów?

Czarny czwartek ma dla frankowiczów znaczenie jako konkretna data historyczna pokazująca, że kurs CHF/PLN może zmienić się gwałtownie po decyzji banku centralnego. Nie daje jednak gotowej odpowiedzi o ważności umowy, wysokości roszczeń ani sposobie rozliczenia, ponieważ te kwestie zależą od indywidualnych dokumentów i aktualnego stanu sprawy.

Jak porządkować dokumenty dotyczące okresu po 15 stycznia 2015 roku?

Aby uporządkować dokumenty, zacznij od zebrania umowy, regulaminu, aneksów, historii spłat oraz tabel kursowych stosowanych przez bank w datach rozliczeń.

  1. Odszukaj umowę kredytu i wskaż, czy opisuje ona kredyt indeksowany, denominowany czy inny mechanizm walutowy.
  2. Porównaj postanowienia o wypłacie, spłacie i tabelach kursowych z dokumentami obowiązującymi w dacie zawarcia umowy.
  3. Zbierz historię pobranych rat, aby rozdzielić kwotę w CHF od faktycznie pobranej kwoty w PLN.
  4. Ustal, czy i kiedy zawarto aneksy umożliwiające spłatę bezpośrednio w CHF.
  5. Opisując styczeń 2015 roku, podaj źródło kursu i datę zastosowania go przez bank.

Co wynika z tej daty dla świadomej lektury umowy?

Z daty 15 stycznia 2015 roku wynika przede wszystkim potrzeba odróżniania ryzyka rynkowego od mechanizmu ustalania kursu przez bank w umowie.

To rozróżnienie porządkuje rozmowę o frankach. Kurs rynkowy może rosnąć lub spadać. Osobnym zagadnieniem pozostaje to, czy konsument otrzymał jasną informację o ryzyku i czy postanowienia umowne pozwalały bankowi jednostronnie określać kurs. Rzecznik Finansowy, UOKiK, TSUE i sądy analizują te problemy w różnych ramach, dlatego nie należy mieszać ich z samą historią notowań.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej ani finansowej. Ocena skutków umowy kredytowej zależy od okoliczności konkretnej sprawy, w tym od dokumentów, dat i sposobu wykonywania umowy.

Najczęściej zadawane pytania

Najczęściej zadawane pytania

Co SNB zrobił 15 stycznia 2015 roku?

Szwajcarski Bank Narodowy zrezygnował z utrzymywania minimalnego kursu 1,20 CHF za euro. Jednocześnie obniżył stopę dla określonych depozytów na żądanie do minus 0,75 procent. Oba elementy decyzji wynikają z komunikatu SNB z tego dnia.

Dlaczego frank tak gwałtownie wzrósł?

Rynek utracił mechanizm, który przez ponad trzy lata ograniczał umocnienie CHF wobec euro. Decyzja była nagła, a reakcję wzmacniały zmiana oczekiwań, popyt na franka oraz ograniczona płynność. Nie oznacza to, że identyczny ruch musiał wystąpić wobec każdej waluty w tej samej skali.

Czy poziom 1,20 dotyczył kursu CHF/PLN?

Nie. Poziom 1,20 dotyczył pary EUR/CHF, czyli relacji euro do franka. Kurs CHF/PLN pozostawał odrębnym kursem rynkowym i zależał także od wyceny złotego.

Jaki był kurs CHF/PLN w czarny czwartek?

To zależy od rodzaju notowania i godziny. Kurs średni NBP, notowanie międzybankowe oraz bankowy kurs kupna i sprzedaży nie są tą samą wartością. Przy cytowaniu liczby trzeba wskazać jej źródło oraz metodę.

Czy czarny czwartek unieważnił kredyty CHF?

Nie. Było to wydarzenie ekonomiczne, natomiast ważność umowy i ewentualna abuzywność jej postanowień ocenia się na podstawie przepisów oraz okoliczności konkretnej sprawy. Sam wzrost kursu nie przesądza wyniku sporu.

Dlaczego saldo kredytu mogło wzrosnąć mimo spłacania rat?

Saldo wyrażone w CHF mogło maleć, ale jego wartość przeliczona na złote rosła wraz z kursem CHF/PLN. Dlatego porównanie wymaga rozdzielenia dwóch wartości: pozostałego kapitału w CHF i jego złotowego odpowiednika. Znaczenie ma też konstrukcja konkretnej umowy.

Źródła i literatura

Komunikaty banku centralnego

  1. Swiss National Bank, „Discontinuation of the minimum exchange rate and lowering of the interest rate”, 15 stycznia 2015 roku.
  2. Swiss National Bank, „Swiss National Bank sets minimum exchange rate at CHF 1.20 per euro”, 6 września 2011 roku.
  3. Narodowy Bank Polski, archiwalne tabele kursów średnich walut obcych.
  4. ISAP, Kodeks cywilny, art. 385(1).
  5. Dyrektywa Rady 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.

Orzecznictwo i materiały instytucjonalne

Przeczytaj również